Η δύναμη και η αδυναμία της Εργατικής Αντιπολίτευσης-μια μελέτη για τις "αριστερές" Αντιπολιτεύσεις των Μπολσεβίκων στα 1918-1921 και την σύγκρουσή τους με τους Λένιν και Τρότσκυ
Του Δημήτρη Μπελαντή

« Η γραφειοκρατία … δεν υπήρξε μια ανακάλυψη του τσαρισμού. Αντιπροσώπευσε μια ολόκληρη εποχή στην εξέλιξη της ανθρωπότητας, μια εποχή που σε καμία περίπτωση δεν έχει ολοκληρωθεί. Μια ικανή, ιεραρχικά οργανωμένη δημόσια υπηρεσία έχει τα πλεονεκτήματά της. Η Ρωσία δεν υπέφερε από την υπερβολή αλλά από την έλλειψη μιας αποτελεσματικής γραφειοκρατίας. .». Ομιλία του Λέον Τρότσκυ στις 2-12-1920, κατά την σύγκρουσή του με τους συνδικαλιστές των σιδηροδρόμων, παραπέμπεται σε Isaac Deutscher “The prophet armed, Trotsky 1879-1921”, Oxford University Press 1954, σελ. 503 (απόδοση στα ελληνικά δική μας). .
( Στην φωτογραφία η Αλεξάνδρα Κολλοντάι)
Εισαγωγή: Στάλιν κατά Τρότσκυ;
Όσοι και όσες ενδιαφέρονται στην Ελλάδα για την εξέλιξη της Ρώσικης Επανάστασης και το μετεπαναστατικό σοβιετικό κράτος και ανήκουν στην Αριστερά, υιοθετούν, κατά κανόνα, μιαν πολύ σχηματική και απλουστευτική προσέγγιση για τις συγκρούσεις στον ρωσικό μαρξιστικό χώρο και ιδίως στο κόμμα των Μπολσεβίκων κατά την δεκαετία του 1920 και του 1930. Σύμφωνα με το σχήμα αυτό, η πολιτική κληρονομιά του Λένιν διαμοιράσθηκε ανάμεσα στον Στάλιν και τον Τρότσκυ, και ο Στάλιν νίκησε σε όλα τα επίπεδα-ευτυχώς ή δυστυχώς.
Κατά τους φίλους του Στάλιν, αυτό ήταν και σωστό και αυτονόητο δεδομένου ότι ο Στάλιν είτε α) ήταν πιο ρεαλιστής από τον Τρότσκυ και μόνος ικανός να οικοδομήσει τον σοσιαλισμό σε «εθνική κλίμακα» είτε β) ο Στάλιν συνέχιζε την επαναστατική πολιτική του Λένιν, ενώ ο πρώην Μενσεβίκος και μικροαστός Τρότσκυ υποστήριζε πολιτικές καταστροφικές για το σοβιετικό κράτος ( «διαρκής επανάσταση»), ακόμη και αν έστω δεχθούμε ότι δεν ήταν πράκτορας του ιμπεριαλισμού και του φασισμού (σκεπτικό των τριών Δικών της Μόσχας).
Αντιθέτως, κατά τους πολλών αποχρώσεων και τάσεων τροτσκιστές, ο Στάλιν εξέφρασε την απομάκρυνση και εκφυλισμό από την ταξική επαναστατικότητα του λενινισμού και της πρώτης περιόδου του σοβιετικού κράτους καθώς και την επικράτηση της γραφειοκρατίας ως κοινωνικού στρώματος σε ένα κράτος, όμως, που παρέμεινε στον πυρήνα του εργατικό παρά την γραφειοκρατική του παραμόρφωση. Η γραφειοκρατία υποδούλωσε τους εργάτες αλλά διαχειρίσθηκε ταυτόχρονα και διατήρησε με τροποποιημένο τρόπο την εξουσία τους καθώς και την κοινωνική φύση των μέσων παραγωγής.
Παρατηρούμε, αρχικά, ότι οι δύο αυτές αναγνώσεις, αν και αντιστοιχούν σε εχθρικά μεταξύ τους μαρξιστικά ρεύματα, που πολέμησαν θανάσιμα το ένα το άλλο, μοιράζονται δύο βασικές κοινές παραδοχές. Το πάθος που έχει χαρακτηρίσει ιστορικά και τους μεν και τους δε ( αν και οι σύγχρονοι «σταλινισμοί» και «τροτσκισμοί», εν πολλοίς, δεν αποτελούν παρά μεταμοντέρνα προσομοίωση των αρχικών ρευμάτων) αποτρέπει συχνά να δούμε την ισχυρή κοινότητα ανάμεσα στα δύο αυτά «τέκνα» του ιστορικού μπολσεβικισμού:
Πρώτη παραδοχή. Το σοβιετικό κράτος της περιόδου 1917-1924 υπήρξε μονοσήμαντα εργατικό- επαναστατικό και εκπρόσωπος της επαναστατημένης εργατικής τάξης. Πέρα από την αυτονόητη αντίθεση και πάλη του σοβιετικού κράτους απέναντι στις αντεπαναστατικές δυνάμεις του αστισμού/ τσαρισμού ( Λευκοί) ή στην ιμπεριαλιστική επέμβαση, η καταστολή του σοβιετικού κράτους υπό την ηγεσία των Μπολσεβίκων απέναντι σε όλα τα άλλα ρεύματα του εργατικού και αγροτικού κινήματος ( Μενσεβίκοι, Σοσιαλεπαναστάτες Δεξιοί ή Αριστεροί, Αναρχικοί ) ή απέναντι σε λαϊκές εξεγέρσεις που δεν ήταν υποκινούμενες από τους Λευκούς ( Κρονστάνδη τον Μάρτιο του 1921, απαγορεύσεις και καταστολή απεργιών το 1920-1921, αγροτικές εξεγέρσεις κατά της δήμευσης σιτηρών, όπως ιδίως η εξέγερση του Ταμπόφ το 1921, κίνημα του Μαχνό στην Ουκρανία, συγκρούσεις για την ένταξη της Γεωργίας στη Σοβιετική Ρωσία κλπ) ήταν απόλυτα δικαιολογημένη. Παρά τις διαφωνίες για τον χαρακτήρα της ΝΕΠ και της οικονομικής χαλάρωσης μετά το 1921, παρά την παραδοχή, ιδίως εκ μέρους των τροτσκιστών, ότι κατά την αντιμετώπιση της αντεπανάστασης στην διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου συνέβησαν ακρότητες αλλά τελικά «αναγκαίες» ακρότητες, παρά την διαφορετική εκτίμηση του ρόλου του Στάλιν ή του Τρότσκυ κατά την πρώτη περίοδο, οι οπαδοί και των δύο ρευμάτων, έστω σχηματικά μιλώντας, θεωρούν ότι ο Λένιν βασικά είχε δίκιο και στην διαχείριση της επαναστατικής πολιτικής και στην αντιμετώπιση πολιτικών ρευμάτων ή κοινωνικών πρακτικών που αμφισβήτησαν το μονοπώλιο εξουσίας του μπολσεβικισμού. Κατά μια έννοια, και τα δύο ρεύματα έχουν τον μπολσεβικισμό και τον Λένιν ως κοινή μήτρα, παρόλο που τον ερμηνεύουν με πολύ διαφορετικό τρόπο. Η διαφωνία εστιάζεται στο αν η σταδιακή επικράτηση του Στάλιν αποτελεί συνέχεια ή τομή σε σχέση με την πολιτική του Λένιν ως ηγέτη του σοβιετικού κράτους. Αν ο Στάλιν σταθεροποίησε ή ανέτρεψε τις βάσεις αυτής της πολιτικής. Αν, επίσης, ο Τρότσκυ, είχε παίξει κυρίαρχο ρόλο το 1917-1923.
Δεύτερη παραδοχή, που σχετίζεται με την πρώτη. Το κράτος που προκύπτει από τις επαναστάσεις του Φεβρουαρίου και Οκτωβρίου 1917 είναι και παραμένει ως το 1991 αναμφισβήτητα ένα εργατικό κράτος, καθώς αποσκοπεί και πετυχαίνει την κοινωνική ιδιοκτησία στα μέσα παραγωγής. Η αντιπολίτευση των τροτσκιστών στον σταλινισμό και την σταλινική παραχάραξη, και όσο ζει ο Τρότσκυ και επί των επιγόνων του, δεν θεωρεί ότι ο σταλινισμός εξάλειψε ποτέ τον εργατικό χαρακτήρα του σοβιετικού κράτους και των αργότερα ομοίων του κρατών στην Ανατολική Ευρώπη ή αλλού, η παραμόρφωση δεν ήρε ποτέ αυτόν τον χαρακτήρα ή ταξική φύση. Αλλά και η σταλινική αμφισβήτηση της χρουστσοφικής αποσταλινοποίησης του 1956 ως ρεβιζιονιστικής πολιτικής, πλην κάποιων τάσεων του μ-λ ρεύματος παλιότερα, δεν κατατείνει στην άρνηση ότι η ΕΣΣΔ παρέμεινε βασικά σοσιαλιστική ανάμεσα στο 1956 και το 19911.
Υπάρχουν και άλλες κοινές παραδοχές μεταξύ σταλινικών και («ορθόδοξων») τροτσκιστών, αν και δεν μπορούμε εδώ να επεκταθούμε και να τις εξειδικεύσουμε περισσότερο.
- Η παραδοχή ότι η ηγεσία του κόμματος των Μπολσεβίκων στο κράτος, με ή χωρίς σταλινική παραμόρφωση, αποτέλεσε επαρκή εγγύηση του εργατικού του χαρακτήρα. Η συνέχιση δηλαδή της γραμμής του Λένιν για την σχέση κόμματος και τάξης ( εισαγωγή συνείδησης στη τάξη από τα έξω) παρά τις διαφορετικές ερμηνείες αυτής της θεώρησης.
- Ο μη προβληματικός χαρακτήρας του εργατικού κράτους ως διαρκούς κράτους έκτακτης ανάγκης και ως μονοκομματικού κράτους2.
- Η μη προβληματικότητα της υποκατάστασης των σοβιέτ από το κόμμα ακόμη και στην περίοδο του Λένιν.
- Η προτεραιότητα της ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων ακόμη και με εργαλεία καθαρά «καπιταλιστικής έμπνευσης» όπως το σύστημα Ταίυλορ, ο μισθός με το κομμάτι, η ανάπτυξη της ψαλίδας των μισθών, η υπερεξουσία της μονοπρόσωπης διεύθυνσης και η διάλυση των εργοστασιακών επιτροπών ως μορφών «εργατικού ελέγχου» μεταξύ 1918 και 1921, η υπερανάδειξη των αστών ειδικών κλπ
- Η λογική της «ανάδυσης» ενός πλήρως «νέου ανθρώπου» μέσα από την πλήρη εξαφάνιση του «παλιού».
- Η ιστορική αγνόηση των Αντιπολιτεύσεων εντός των Μπολσεβίκων επί Λένιν
Οι συγκρούσεις εντός των Μπολσεβίκων ξεκινούν ήδη επί Λένιν και όχι μετά τον θάνατό του.
Το γεγονός ότι το μετεπαναστατικό κράτος για μια σειρά από λόγους περνά στην διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου (1918-1921) αλλά και ήδη πριν από αυτόν καθώς και μετά από αυτόν από την φάση των θεσμών λαϊκής εξουσίας (εργατικής και αγροτικής) και της ενθουσιώδους συμμετοχής των μαζών σε μια κατάσταση συγκέντρωσης όλης της εξουσίας στην ηγεσία του κόμματος των Μπολσεβίκων και στην αντιμετώπιση κάθε μη ελεγχόμενης πολιτικής ή κοινωνικής πρακτικής ως «εχθρικής» διαιρεί τους Μπολσεβίκους ήδη κατά την περίοδο 1918-1921. Δεν εμφανίζεται με την ανάδυση της Αριστερής Αντιπολίτευσης γύρω από τον Τρότσκυ το φθινόπωρο του 1923, η οποία άλλωστε, κατά την άποψή μας, θέτει υποδεέστερα ζητήματα από τις προηγούμενες εσωκομματικές Αντιπολιτεύσεις του 1918-1921.
Δεδομένου ότι οι Μπολσεβίκοι ως το 1917 έχουν «δύο ψυχές» ή ενοποιούν δύο αντίθετες μεταξύ τους αντιφατικές παραδόσεις α) αυτήν των θεσμών άμεσης δημοκρατίας και της αυθόρμητης εργατικής συμμετοχής που περιγράφει γλαφυρά ο ίδιος ο Λένιν στο «Κράτος και Επανάσταση» και προκύπτει μέσα από την πραγματικότητα και πολυμορφία της ίδιας της ζωντανής επανάστασης και β) εκείνη του «σοφού κόμματος», που αποφασίζει για λογαριασμό των μαζών και μονοπωλεί την επιστημονική γνώση και την πολιτική εμπειρία. Αλλά και δεδομένου του γεγονότος ότι το κόμμα των Μπολσεβίκων αποτελεί έμπρακτα ήδη και πριν από το 1917 μια από τις βασικές δυνάμεις της «Αριστεράς», αν όχι της «Άκρας Αριστεράς» του τότε διεθνούς μαρξιστικού σοσιαλιστικού κινήματος.
Η μετάβαση από την μια μορφή εργατικής εξουσίας στην άλλη ( από την πολύμορφη και συμμετοχική στην μονοκεντρική και δικτατορική εντός της εργατικής τάξης ) μεταξύ του 1918 και του 1921 συντελείται με ρήξεις και συγκρούσεις εντός των Μπόλσεβίκων τόσο έντονες που μόνο η πραγματικότητα του Εμφυλίου Πολέμου και της διατήρησης του σοβιετικού κράτους ήταν ικανή να μην ωθηθούν αυτές σε ανοιχτή διάσπαση του κόμματος.
Και οι τρείς βασικές Αντιπολιτεύσεις των Μπολσεβίκων στα 1918-1921 θέτουν με διαφορετικούς τρόπους και μεθόδους το ζήτημα της αντίφασης συμμετοχή/ συγκεντρωτισμός ή της αντίφασης ανάμεσα στην οξυνόμενη σχέση διεύθυνσης /εκτέλεσης στην παραγωγή αλλά και στην δημόσια σφαίρα και στις δημοκρατικές και εξισωτικές επιταγές της επανάστασης3. Και οι τρεις βιώνονται ως «αριστερές αντιπολιτεύσεις», σε αντίθεση πχ προς την τάση Ζηνόβιεφ-Κάμενεφ το 1917 που είχε ζητήσει την συγκυβέρνηση των Μπολσεβίκων με τα άλλα «αριστερά» κόμματα μετά τον Οκτώβρη, και επικρίθηκε ως «δεξιά αντιπολίτευση».
- Η τάση των Αριστερών Κομμουνιστών της άνοιξης 1918 ( “Left Communists”), γύρω από το περιοδικό « Κομμουνιστής» ( Kommunist). Εδώ συσπειρώνονται πρόσκαιρα πολύ σπουδαία στελέχη των Μπολσεβίκων, που για μικρό διάστημα σχεδόν παίρνουν την πλειοψηφία του κόμματος από τον Λένιν: ο Νικολάι Μπουχάριν, ο Καρλ Ράντεκ, ο Βαλέριαν Οσίνσκυ, ο Βλαντιμίρ Σμιρνόφ, η Αλεξάνδρα Κολλοντάι, ο Εβγκένι Πρεομπραζένσκυ κα. Τα θέματα που συγκροτούν αυτήν την τάση είναι δύο: α) η άρνηση της σύναψης συνθήκης ειρήνης με την Γερμανία και η ανάπτυξη του επαναστατικού πολέμου κατά της γερμανικής ιμπεριαλιστικής επιθετικότητας, που θα ενίσχυε και τον επαναστατικό αναβρασμό στην Γερμανία. Η ήττα αυτής της τάσης παγιώθηκε με την Συνθήκη του Μπρεστ Λιτόφσκ (άνοιξη 1918) β) η επιμονή στον ρόλο των εργοστασιακών επιτροπών ως προς την διεύθυνση των εργοστασίων και της παραγωγής. Ο Λένιν, παρά το διάταγμα για τον Εργατικό Έλεγχο του Νοεμβρίου 1917, επέμεινε στην διατήρηση των παλιών μάνατζερ και εν μέρει και των παλιών καπιταλιστών ως μονοπρόσωπων διευθυντών των εργοστασίων χωρίς κανένα βέτο ή συμμετοχή των εργαζομένων. Ο Οσίνσκυ στο έργο του “On the Construction of Socialism” ( «Για την οικοδόμηση του σοσιαλισμού», 1918, δημοσιευμένο στο παραπάνω φραξιονιστικό περιοδικό «Κομμουνιστής» ) υποστήριξε ότι εφόσον οι εργάτες θα στερηθούν την αυθόρμητη και ανιδιοτελή ενεργό συμμετοχή τους και στην οργάνωση της παραγωγής και στην πολιτική, η εργατική εξουσία θα απωλεσθεί «και κάτι άλλο θα υψωθεί στην θέση του σοσιαλισμού-ο κρατικός καπιταλισμός»4. Είναι φανερό ότι ο Οσίνσκυ πρότεινε κάποιαν μορφή εργατικής αυτοδιεύθυνσης στην βιομηχανία αντί της μονοπρόσωπης διεύθυνσης, που αποτελούσε μια συμμαχία των παλιών αστών ειδικών με την ηγεσία ή και την αναδυόμενη γραφειοκρατία του κόμματος. Παρά το ότι η κριτική του Οσίνσκυ ξεκινούσε από την παραγωγή, είναι φανερό ότι επεκτεινόταν στην υποβάθμιση όλων των θεσμών λαϊκής εξουσίας ήδη από το 1918. Ο Λένιν απάντησε στον Οσίνσκυ με το έργο του «Για τα υπεραριστερά παιδιαρίσματα και την μικροαστική νοοτροπία » (“Left Wing Childishness “, Marxists Internet Archive, Lenin Archive 1918), με το επιχείρημα ότι η συγκέντρωση της εξουσίας στην παραγωγή σε πολύ λίγα χέρια των μάνατζερ και των κομματικών επιτρόπων, αν θεωρηθεί ότι αποτελούσε κρατικό καπιταλισμό, θύμιζε εξαιρετικά τον γερμανικό κρατικό καπιταλισμό ( δηλαδή την κρατικά συντονιζόμενη πολεμική οικονομία του Κάιζερ), που, αν οι μέθοδοί της εφαρμόζονταν υπό την σοβιετική εξουσία, θα αποτελούσε τεράστιο βήμα προς τον σοσιαλισμό δεδομένου ότι ο εχθρός δεν ήταν εδώ τα μεγάλα κρατικά μονοπώλια ή η εξουσία των διευθυντών αλλά η μικρή παραγωγή και η αναρχία που την συνοδεύει ( προφανώς, στην μικροαστική παραγωγή ενέτασσε και τα αυτοδιαχειριστικά πειράματα των Ρώσων εργατών μετά το Οκτώβρη ).
- Η τάση του Δημοκρατικού Συγκεντρωτισμού ( “Democratic Centralists”, 1919-1921 )5. Η τάση αυτή αποτελούσε, κατά κάποιον τρόπο, συνέχεια των «Αριστερών Κομμουνιστών», μολονότι το κέντρο της κριτικής τους δεν ήταν τόσο ο αυταρχισμός και ο εργοστασιακός δεσποτισμός στην παραγωγή όσο η πολιτική σφαίρα, ο τόπος παραγωγής της πολιτικής εξουσίας. Εκπρόσωποί τους ήταν και πάλι ο Οσίνσκυ, και πάλι ο Βλαντιμίρ Σμιρνόφ, ο Tιμοφέι Σαπρόνοφ (Sapronov), O. A. Z. Καμένσκυ κ. α.
Οι Δημοκρατικοί Συγκεντρωτιστές ( ΔΣ) εμφανίσθηκαν με πιο συγκροτημένο τρόπο ως τάση στο 8ο Συνέδριο των Μπολσεβίκων (1919) όπου έθεσαν το ζήτημα της συρρίκνωσης του ρόλου των μαζών και μέσα στα σοβιετικά όργανα ( σοβιέτ κλπ) αλλά και μέσα στο κόμμα. Στο μεν κόμμα, παρά την τυπική τήρηση του δημοκρατικού συγκεντρωτισμού και την εκλογή των καθοδηγητικών οργάνων (θυμίζουμε ότι ως το 1925 περίπου το κόμμα πραγματοποιούσε συνέδριο μια φορά τον χρόνο ), μια σφιχτή ομάδα με επίκεντρο την Κεντρική Επιτροπή επέβαλε σταθερά την βούλησή της πάνω στην κομματική βάση, γεγονός που επιτάχυνε η ανάγκη συγκεντρωτισμού κατά την διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου. Τα δε σοβιέτ σταδιακά μαραίνονταν και η λειτουργία τους μετατιθόταν τυπικά μεν στο Συνέδριο των Σοβιέτ, αλλά ουσιαστικά στην Εκτελεστική Επιτροπή των Σοβιέτ ( TsiK, VTsiK ) και μέσω αυτής στο Συμβούλιο Λαϊκών Επιτρόπων ( Σοβναρκόμ) και στην Κεντρική Επιτροπή του κόμματος. Υπήρχε δηλαδή ένας αναδιπλασιασμός ανάμεσα στα κρατικά και κομματικά όργανα που οδηγούσε στον έλεγχο και των δύο από μια μικρή σε αριθμό ομάδα στελεχών του κόμματος-κράτους.
Ο Σαπρόνοφ, στέλεχος καθαρά εργατικής ταξικής σύνθεσης, συνέχισε την κριτική του με το επιχείρημα ότι οι κομματικές οργανώσεις μέσα στα εργοστάσια είχαν, επίσης, χάσει κάθε δυνατότητα επηρεασμού των αποφάσεων και των συνθηκών στην παραγωγή, καθώς τα πολιτικά τμήματα της παραγωγής ( “political departments of industry”), που διορίζονταν από την κομματική ηγεσία, υποκαθιστούσαν πλήρως τις κομματικές οργανώσεις βάσης. Και αν η Κεντρική Επιτροπή αποφασίζει για τα πάντα, «ποιος θα διορίσει την Κεντρική Επιτροπή; Απευθύνω το ερώτημα στον σ. Λένιν, καθώς και εδώ υπάρχει το ζήτημα της προσωπικής αυθεντίας. .» ( Daniels οπ. π. σελ. 114, υποσημ. 98).
Ένα βασικό πρόβλημα τόσο των Αριστερών Κομμουνιστών όσο και των ΔΣ είναι ότι θέτουν ως τάσεις ζήτημα δημοκρατίας στην παραγωγή ή στην δημόσια σφαίρα θεωρώντας ως αυτονόητο, όμως, το κομματικό και πολιτικό μονοπώλιο των Μπολσεβίκων. Θα το δούμε στην συνέχεια, και με την Αριστερή Αντιπολίτευση. Κατά την περίοδο 1919-1922, , οι μεν Μενσεβίκοι είναι σε καθεστώς μισονομιμότητας ( μετέχουν ακόμη στα σοβιέτ), οι (Δεξιοί) Σοσιαλεπαναστάτες τίθενται σε παρανομία λόγω των κυβερνήσεών τους στην Ούφα και Σαμάρα και μετά για λίγο ξαναγίνονται νόμιμοι, ωσότου απαγορευθούν οριστικά. Οι Αριστεροί Σοσιαλεπαναστάτες, αν και αρχικά είχαν μετάσχει στην σοβιετική κυβέρνηση, έχουν τεθεί εκτός νομιμότητας λόγω της εξέγερσής τους τον Μάιο-Ιούνιο 1918 κατά των Μπολσεβίκων, ενώ οι Αναρχικοί είναι και αυτοί μισονόμιμοι, ωσότου το 1921 λόγω της Κρονστάνδης απαγορεύονται οριστικά6. Τίθεται, λοιπόν, το ερώτημα, πώς ένα μονοκομματικό κράτος μπορεί να λειτουργήσει αντιγραφειοκρατικά και πώς σε ένα μονοκομματικό κράτος μπορούν να ανθίσουν χωρίς συγκεντρωτικό έλεγχο είτε η κομματική δημοκρατία είτε η κοινωνική και πολιτική δημοκρατία μέσω θεσμών λαϊκής εξουσίας.
- Η τάση της Εργατικής Αντιπολίτευσης (“Workers’’ Opposition”), η οποία λειτουργεί και δρα στο κόμμα στα 1920-1922 και ιδίως πριν και κατά το Δέκατο Συνέδριο του Κόμματος ( η όλη διαδικασία από το φθινόπωρο του 1920 ως και τον Μάρτιο του 1921, το Συνέδριο διεξάγεται τον Μάρτιο του 1921 ). Η τάση αυτή αποτελεί και την τελευταία νόμιμη αντιπολιτευτική τάση, καθώς στο 10ο Συνέδριο οι οργανωμένες τάσεις μέσα στο κόμμα (“factions”) απαγορεύονται με Εισήγηση του Λένιν-η απαγόρευση αυτή έχει ως βασικό στόχο την Εργατική Αντιπολίτευση.
Το κεντρικό ζήτημα στην πολιτική ατζέντα της Εργατικής Αντιπολίτευσης είναι ο ρόλος και η θεσμική λειτουργία των σοβιετικών συνδικάτων.
Μια βασική διαφορά της Εργατικής Αντιπολίτευσης από τις σύγχρονές προς αυτήν τάσεις μέσα στους Μπολσεβίκους, πλειοψηφικές και αντιπολιτευόμενες, αλλά και από τις μεταγενέστερες άτυπες πια Αντιπολιτεύσεις (την τροτσκιστική, την ζηνοβιεφική, την «δεξιά») είναι η πολύ ισχυρή εργατική ταξική της σύνθεση, καθώς ακόμη και τα κομματικά στελέχη που ηγούνται σε αυτήν, με την εξαίρεση της Κολοντάι και λίγων ακόμη, είναι εργάτες της παραγωγής και συνδικαλιστικά στελέχη και μάλιστα συνδικαλιστικά στελέχη που δεν έχουν ακόμη συγκροτήσει παγιωμένες κρατικές ή γραφειοκρατικές συνδικαλιστικές δομές και δίκτυα. Η Εργατική Αντιπολίτευση έχει, όπως θα αναφέρουμε στην συνέχεια, ισχυρότατο εργατικό ταξικό υπόβαθρο και κοινωνικοπολιτική συγκρότηση και στην «ηγεσία» και στην «βάση» της. Αντιστοιχεί στο εργατικό τμήμα των Μπολσεβίκων που δεν σκοτώθηκε στον Εμφύλιο αλλά ούτε και εντάχθηκε στελεχικά στο κράτος και σταδιακά άλλαξε ταξικά χαρακτηριστικά ( το τελευταίο τμήμα δηλαδή που ο Λένιν το 1921 θεωρεί ως το μόνο πραγματικά ταξικό μέσα στους Μπολσεβίκους, αφού οι νέοι εργάτες των εργοστασίων δεν έχουν πια, υποτίθεται, ταξική συνείδηση). Αντιθέτως, η πλειοψηφούσα τάση γύρω από τον Λένιν και δευτερευόντως και τον Τρότσκυ αποτελείται ηγετικά κυρίως από το τελευταίο κομμάτι, το κομμάτι των κρατικών και κομματικών «οργανωτών». Επίσης, η ΕΑ έχει ιδιαίτερα μεγάλη επιρροή στους μεταλλεργάτες και μεταλλωρύχους της Σοβιετικής Ρωσίας, σε ένα εργατικό τμήμα δηλαδή που έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην επικράτηση των Μπολσεβίκων και επέδειξε τεράστια ταξική μαχητικότητα το 1917. Διόλου τυχαία, οι μεταλλεργάτες σε όλη την Ευρώπη αποτέλεσαν την ατμομηχανή της επανάστασης και των συμβουλίων στην περίοδο 1917-1923 και ήταν το πιο χαρακτηριστικό τμήμα των «μαστόρων» που θα αντικαθιστώνταν παντού από την ταιυλοροποιημένη μορφή της εργατικής τάξης.
Η Εργατική Αντιπολίτευση ( στο εξής ΕΑ) υπήρξε η μαζικότερη και σημαντικότερη από τις αντιπολιτευτικές τάσεις των Μπολσεβίκων επί Λένιν. Ήταν και η μόνη σε μαζική κλίμακα που αμφισβήτησε έντονα και έμπρακτα την πλειοψηφία του κόμματος επί Λένιν και την κρατική της πολιτική και τις έθεσε σε υπολογίσιμο κίνδυνο. Εμφανίσθηκε σε μια συγκυρία έντονης κρίσης της σοβιετικής εξουσίας στα τέλη του 1920 και αρχές του 1921, κατά την τελευταία φάση του πολεμικού κομμουνισμού: έλλειψη σιτηρών και τροφίμων, σύγκρουση της σοβιετικής εξουσίας με τους αγρότες, πείνα στις πόλεις και την ύπαιθρο, αγροτικές εξεγέρσεις, απεργίες στο Πέτρογκραντ, αμφισβήτηση του δεσμού εκπροσώπησης μεταξύ των Μπολσεβίκων και της εργατικής τάξης, τελικά ως κορύφωση της κρίσης εξέγερση των ναυτών και στρατιωτών της Κρονστάνδης που καταστέλλεται βίαια τον Μάρτιο του 97. Η ΕΑ ενσωματώνει στο εσωτερικό του κόμματος την κρίση εξουσίας του 19217.
Όσον αφορά το πρόγραμμα της ΕΑ, κινείται σε δύο επίπεδα. Από την μια πλευρά, επαναφέρει το αίτημα των Δημοκρατικών Συγκεντρωτιστών για δημοκρατία μέσα στο κόμμα των Μπολσεβίκων και για λειτουργία των κομματικών οργανώσεων χωρίς να ελέγχονται ασφυκτικά από την Κεντρική Επιτροπή και τα άλλα καθοδηγητικά όργανα του κόμματος. Κυρίως, όμως, ξαναφέρνει το ζήτημα της δημοκρατίας στην παραγωγή, αν και με κάπως διαφορετικό τρόπο από τους Αριστερούς Κομμουνιστές το 1918. Δεν είναι τυχαίο το ότι η ΕΑ χαρακτηρίζεται από τους Λένιν και Τρότσκυ ως «αναρχοσυνδικαλιστική παρέκκλιση», καθώς τα στελέχη της, οι περισσότεροι ενεργοί Μπολσεβίκοι συνδικαλιστές μέσα στην παραγωγή, θέτουν στο επίκεντρο τον θεσμικό και πολιτικό ρόλο των σοβιετικών συνδικάτων. Σύμφωνα με την ΕΑ, τα συνδικάτα πρέπει να έχουν καθοριστικό ρόλο στην οργάνωση και διεύθυνση της παραγωγής και να μην υποτάσσονται ούτε στους μάνατζερ και αστούς ειδικούς αλλά ούτε και στην κομματική γραφειοκρατία. Αυτό, λογικά, θα οδηγούσε σε μια μορφή συνδικαλιστικής αυτοδιεύθυνσης της παραγωγής, η οποία, όμως, πιθανόν, θα ήταν συγκεντρωτικότερη από την αυτοδιεύθυνση τω εργοστασιακών επιτροπών του «πειράματος» του 19188. Σε κάθε περίπτωση, αυτό θεωρείται απαράδεκτο από την πλειοψηφία του κόμματος και την κρατική ηγεσία.
Η αιτία που οδηγεί στην γέννηση της ΕΑ είναι η απόπειρα του κράτους και ιδίως του Τρότσκυ ως αρχηγού του Κόκκινου Στρατού και Υπουργού Μεταφορών να κρατικοποιήσουν τα σοβιετικά συνδικάτα και να τα συγχωνεύσουν με την άνωθεν διεύθυνση της παραγωγής και την κρατική διοίκηση, να καταργήσουν τον αυτόνομο ρόλο τους
2.Η στρατιωτικοποίηση της εργασίας το 1919- 1920
Η ήττα του κινήματος των εργοστασιακών επιτροπών το 1918 και των «Αριστερών Κομμουνιστών» ως ιδεολογικών τους εκπροσώπων εντός των Μπολσεβίκων, σε συνδυασμό με τις σοβαρές αντικειμενικές δυσκολίες και ανάγκες των Μπολσεβίκων κατά τον Εμφύλιο Πόλεμο και τα ζητήματα που θέτει μια πολεμική οικονομία αλλά και την εξέλιξη των ίδιων των αντιλήψεων του κόμματος των Μπολσεβίκων, οδηγεί σε μια πλήρως κρατικά συγκεντροποιημένη οργάνωση της παραγωγής: μεταξύ του 1918 και του 1921, κατά την περίοδο του λεγόμενου «πολεμικού κομμουνισμού». Οι εθνικοποιημένες βιομηχανικές επιχειρήσεις με βάση το διάταγμα της 28 Ιουνίου 1918 διοικούνται, η κάθε μια τους, από έναν μάνατζερ ή παλιό καπιταλιστή που συνεργάζεται με το καθεστώς και που εποπτεύεται από κομματικούς επιτρόπους, και στο σύνολό τους από το Συμβούλιο Εθνικής Οικονομίας (Βέσενκα, Vhnk) όπου συνεργάζονται ανώτερα στελέχη του κόμματος με εξειδικευμένους οικονομολόγους ή «αστούς ειδικούς». Στα πλαίσια αυτά, τα σοβιετικά συνδικάτα διεκδικούν έναν ρόλο στην υπεράσπιση της εργατικής δύναμης έναντι του κράτους της, αλλά τα περιθώρια δράσης τους είναι πολύ στενά. Το μοντέλο της συγκεντρωτική διεύθυνσης όλης της οικονομίας ελέγχεται από την Βέσενκα, η οποία υποδιαιρείται σε μια σειρά από επιμέρους τμήματα ανά κλάδο και ανά περιοχή ( glavki). Στο επίπεδο κάθε επιχείρησης, η διεύθυνση ασκείται, υπό την επιτήρηση των Βέσενκα- glavki, από τον μάνατζερ ή παλιό ιδιοκτήτη που ελέγχεται από έναν κομματικό επίτροπο.
Η αιχμή του γραφειοκρατικού συγκεντρωτισμού στην οργάνωση τη βιομηχανίας κατά την περίοδο 1919-1921 συνδέεται με την συζήτηση για την στρατιωτικοποίηση της εργασίας στην Σοβιετική Ρωσία και την κρατικοποίηση των σοβιετικών συνδικάτων. Η κεντρική μορφή της συζήτησης αυτής εντός των Μπολσεβίκων είναι ο Λέον Τρότσκυ, αρχηγός του Κόκκινου Στρατού και Υπουργός (κομισάριος) Άμυνας, πρόεδρος του Επαναστατικού Συμβουλίου Άμυνας9 και ουσιαστικά ο νο 2 μετά τον Λένιν στην τότε ιεραρχία του σοβιετικού κόμματος-κράτους. Παρά την μεταγενέστερη εικόνα που έχουμε για τον Τρότσκυ ως γενναίο μαχητή κατά της σταλινικής γραφειοκρατίας, θα μπορούσε να πει κανείς χωρίς υπερβολή ότι οι τοποθετήσεις του Τρότσκυ κατά την διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου υπερακοντίζουν και τον Λένιν αλλά και τον Στάλιν σε γραφειοκρατικό συγκεντρωτισμό αλλά και στην θέαση του εργατικού δυναμικού της χώρας ως ενός καθαρά παθητικού υλικού που η κρατική ηγεσία θα το χειριστεί κατά το δοκούν, στερώντας του κάθε κοινωνικό, εργασιακό αλλά και απλά ανθρώπινο δικαίωμα αυτοκαθορισμού. Η παρομοίωση, στην οποίαν θα προχωρήσει ο ίδιος ο Τρότσκυ με την δουλεία είναι απολύτως χαρακτηριστική των αντιλήψεών του σε αυτήν την φάση.
Η πραγματική κοινωνική συνθήκη της περιόδου 1919-1921, και ιδίως ως το τέλος του Εμφυλίου το φθινόπωρο του 1920, είναι η ανυπαρξία και πάντως η μη επάρκεια ικανού εργατικού δυναμικού για τις ανάγκες της σοβιετικής βιομηχανίας με όρους ελεύθερης αγοράς της εργατικής δύναμης Αυτό αντανακλάται και στο διάταγμα καθολικής επιστράτευσης της 4-4-1919: ενώ ο πυρήνας του είναι η υποχρέωση ένοπλης επιστράτευσης για την προστασία της επανάστασης, η περιφέρειά του επεκτείνεται στην υποχρέωση κάθε πολίτη να εργασθεί εξαναγκαστικά όπου και όπως του ζητήσει το σοβιετικό κράτος. Αυτό σημαίνει εισαγωγή του «βιβλιαρίου εργασίας» που καθορίζει σε ποιαν θέση και ποιόν τόπο εργάζεται καθένας (ακόμη και αν δεν έχει σταλεί εκεί εξαναγκαστικά) αλλά και συνεπάγεται κυρώσεις κυρίως ποινικές (δίωξη για λιποταξία όποιου αρνείται να εργασθεί όπου του ορίζουν, με βασική ποινή την θανατική) αλλά και διοικητικές (απώλεια επιδόματος ανεργίας, εκτόπιση-εξορία). Πλέον, δεν ισχύει απλά η αρχή του άρθρου 3 του Σοβιετικού Συντάγματος του 1918 ( «όποιος δεν εργάζεται δεν τρώει») αλλά εγκαθίσταται, τουλάχιστον ως ενδεχόμενο για τον καθένα, ένα σύστημα καταναγκαστικής εργασίας ( “compulsory labour”).
Το σύστημα αυτό ενισχύεται ακόμη περισσότερο με το διάταγμα του Σοβναρκόμ ( Υπουργικού Συμβουλίου) του Ιανουαρίου 1920 για την παροχή αναγκαστικής εργασίας σε διάφορους τομείς. Με βάση αυτό το διάταγμα επιστρατεύονται για παροχή εργασίας περίπου 6 εκατομμύρια άτομα και δημιουργούνται οι λεγόμενοι «στρατοί εργασίας». Οι φορείς που οργανώνουν την επιστράτευση της εργασίας είναι κυρίως το Υπουργείο Εργασίας (Ναρκομτρουντ), το Υπουργείο Άμυνας και τα συνδικάτα, ενώ εποπτευόμενος φορέας είναι το Συμβούλιο Εργασίας και Άμυνας, που σταδιακά ενισχύει τον ρόλο του στην οργάνωση της εργασίας10.
Η λογική της καταναγκαστικής εργασίας απαντά με τρόπο αυταρχικότατο σε ένα πολύ υπαρκτό πρόβλημα. Η σοβιετική βιομηχανία έχει σε μεγάλο βαθμό καταρρεύσει στις συνθήκες του πολέμου, και το τμήμα της που επιβιώνει έχει στραφεί σχεδόν αποκλειστικά στην παραγωγή αγαθών για τη άμυνα και την πολεμική προσπάθεια.
Σύμφωνα με την απογραφή του τέλους 1920, είχαν απομείνει στη Σοβιετική Ένωση 404.000 βιομηχανικές μονάδες, από τις οποίες 350.000 σε λειτουργία. Τα 3/4 των επιχειρήσεων ήταν μονοπρόσωπες, ενώ μόνο το1/4 χρησιμοποιούσε μισθωτή εργασία. Σε αυτές εργάζονταν 2.200.000 μισθωτοί εργάτες, από τους οποίους 1.410.000 στις μεγάλες επιχειρήσεις. 6.908 επιχειρήσεις υπάγονταν στην Βέσενκα, ενώ 4.547 ήταν με την πλήρη έννοια του όρου εθνικοποιημένες11.
Σε σχέση με το 1913 ( σημείο σύγκρισης στις προεπαναστατικές απογραφές):
Η παραγωγή σιδηρομεταλλεύματος και χυτοσίδηρου το 1920 ήταν σε σχέση με το 1913 στο 1,6 και 2,4 % αντίστοιχα. Η παραγωγή προϊόντων μεταποίησης το 1920 στο 12,9 % επί της αξίας του 1913 ( Καρρ τ.2 σελ. 254). Επίσης, το 1919, ο αριθμός εργαζομένων στις βιομηχανικές επιχειρήσεις είχε μειωθεί στο 76 % του αντιστοίχου του 1917, στις οικοδομικές επιχειρήσεις στο 66 % αντίστοιχα και στις σιδηροδρομικές στο 63 %. Στην βιομηχανία, εργάζονταν 2.600.000 εργαζόμενοι το 1913, 1.480.000 το 1920-21 και 1. 240.000 το 1921-22, δηλαδή περίπου οι μισοί (Καρρ, τ. 2 σελ. 252).
Για μια σειρά λόγους, το κράτος δεν έχει διαθέσιμη εργατική δύναμη μέσω της ελεύθερης αγοράς της, ακόμη και με μορφή της εκτεταμένης χρήσης της διανομής τροφίμων αντί για το χρήμα.
Ένα πολύ σημαντικό τμήμα των βιομηχανικών εργατών επιστρατεύεται και φεύγει για το μέτωπο υπέρ της σοβιετικής εξουσίας. Πρόκειται, κατά κανόνα, για τα πιο ικανά αλλά και τα πιο συνειδητά στοιχεία της εργατικής τάξης. Πολλοί από αυτούς, πιθανόν η πλειοψηφία, θα χάσουν τη ζωή τους στον πόλεμο. Επίσης, ένα άλλο σημαντικό τμήμα των βιομηχανικών εργατών «λιποτακτεί» και από τον πόλεμο αλλά και από την υποχρεωτική εργασία και γυρνά στα χωριά της υπαίθρου είτε προκειμένου να καλλιεργήσει τα κτήματά του και να διατραφεί είτε να πουλήσει την εργατική του δύναμη στους αγρότες, οι οποίοι, συχνά, παρέχουν καλύτερο μισθό σε χρήμα ή σε είδος από την εθνικοποιημένη βιομηχανία. Πρόκειται για το μαζικό διασκορπισμό του βιομηχανικού προλεταριάτου ή την «αποσύνθεσή» του, όπως θα τη χαρακτηρίσει ο Νικολάι Μπουχάριν. Οι πόλεις εκκενώνονται και ένα μέρος του πληθυσμού στα 1919-1921 επιστρέφει στην ύπαιθρο, που ήταν και η κοινωνική του αφετηρία. Ο Τόμσκυ, κεντρικός υπεύθυνος των συνδικάτων, θα ταξινομήσει τις αιτίες της «φυγής» των βιομηχανικών εργατών ως εξής: α) φυγή στην ύπαιθρο β) στρατός γ) εργατικές κομμούνες και σοβιετικά αγροκτήματα δ) γεωργικές βιομηχανίες ε) στελέχωση κρατικού μηχανισμού και δημοσίων υπηρεσιών, ιδίως από τους Μπολσεβίκους εργάτες.
Η συρρίκνωση αυτή αλλά και η αλλαγή χαρακτηριστικών των βιομηχανικών εργατών επισημαίνεται και από τον Λένιν, ο οποίος υποστηρίζει το 1920-1921 ότι οι εργάτες που δουλεύουν στην βιομηχανία είναι και δεν είναι ( σε επίπεδο συνείδησης) εργατική τάξη. Σαν η εργατική τάξη να έχει μετατοπιστεί από την παραγωγή στο κόμμα.
Στα πλαίσια αυτών των συνθηκών, ο Τρότσκυ ως ηγέτης του Κόκκινου Στρατού, αλλά και ως ηγέτης ουσιαστικά και των τομέων της πολεμικής οικονομίας, προτείνει την γενικευμένη χρήση της καταναγκαστικής εργασίας. Κύριο όχημά της θα είναι α) οι στρατιές εργατών που προκύπτουν από τις μονάδες του Κόκκινου Στρατού, οι οποίες δεν θα αποστρατευθούν αμέσως μετά το τέλος του Εμφυλίου Πολέμου ( τέλος του 1920) και β) οι εργαζόμενοι σε μονάδες που παράγουν πολεμικό υλικό ή σε κλάδους όπως οι μεταφορές και ιδίως οι σιδηρόδρομοι, που έχουν συνδεθεί άμεσα με την πολεμική προσπάθεια και παραγωγή.
Ταυτόχρονα, το σοβιετικό κράτος, πλην των στρατών εργασίας, αξιοποιεί στα 1918-1921 και άλλες μορφές υποχρεωτικής ή καταναγκαστικής εργασίας. Πρώτον, τα λεγόμενα Κομμουνιστικά Σάββατα, που αποτελούν θεσμό εθελοντικής εργασίας αλλά σύντομα αποκτούν σχετικά υποχρεωτικό χαρακτήρα. Και δεύτερον, την εξαναγκαστική εργασία των κρατουμένων στα στρατόπεδα εργασίας ( πολιτικών ή ποινικών), υπό την φύλαξη της Τσεκά- GPU, που αρχίζουν να συγκροτούνται στα 1918-1919 (τα πρώτα γύρω από τα νησιά Σολόβκι στην Βόρεια Παγωμένη Θάλασσα).
Η τοποθέτηση του Τρότσκυ το 1920 για την στρατιωτικοποίηση της εργασίας και την καταναγκαστική εργασία γίνεται ανάγλυφη στο έργο του «Τρομοκρατία και κομμουνισμός» του 1919-1920, με το οποίο απαντά στο ομώνυμο έργο του Γερμανού σοσιαλδημοκράτη θεωρητικού Καρλ Κάουτσκυ με τον ομώνυμο τίτλο ( « Τρομοκρατία και κομμουνισμός», 1918). Το βιβλίο αυτό υπάρχει στα αγγλικά (“Terrorism and Communism”) στον ιστότοπο Marxists Internet Archive, Κεφάλαιο 8, όπου και θα παραπέμπουμε εφεξής με την σελιδοποίηση αυτού του ιστότοπου. . Βλ. και σε link: https: //www. marxists. org/archive/trotsky/1920/terrcomm/ch08. htm
Σύμφωνα με τον Τρότσκυ:
«Το κρίσιμο σημείο για την οικονομική οργάνωση είναι η εργατική δύναμη, ειδικευμένη, στοιχειωδώς εκπαιδευμένη, ημιεκπαιδευμένη, ανεκπαίδευτη ή ανειδίκευτη. Το να επεξεργαστούμε τις μεθόδους μας για την ακριβή καταγραφή, κινητοποίηση, παραγωγική αξιοποίηση σημαίνει πρακτικά να επιλύσουμε το πρόβλημα της οικονομικής οικοδόμησης. Αυτό είναι το πρόβλημα μιας ολόκληρης εποχής, ένα γιγάντιο πρόβλημα. Η δυσκολία του επιτείνεται από το γεγονός ότι πρέπει να ανακατασκευάσουμε την εργασία πάνω σε σοσιαλιστικές αρχές σε συνθήκες έως τώρα άγνωστης φτώχειας και τρομακτικής εξαθλίωσης.
» όσο περισσότερο ο μηχανικός εξοπλισμός μας είναι φθαρμένος, όσο περισσότερο οι σιδηρόδρομοί μας έχουν αποδιοργανωθεί, όσο λιγότερο υφίσταται η ελπίδα να αποκτήσουμε μηχανές σε σημαντικό βαθμό από το εξωτερικό στο εγγύς μέλλον, τόσο πιο σημαντικό γίνεται το ζήτημα της απόκτησης ζωντανής εργατικής δύναμης. Εκ πρώτης όψεως, φαίνεται ότι υπάρχει μεγάλο απόθεμα από αυτήν. Αλλά πώς θα αποκτήσουμε πρόσβαση σε αυτό; Πώς θα την αξιοποιήσουμε και εφαρμόσουμε; Πώς θα την οργανώσουμε με παραγωγικό τρόπο; Ακόμη και με το καθάρισμα του χιονιού από τις σιδηροδρομικές γραμμές, βρεθήκαμε πρόσωπο με πρόσωπο με πολύ μεγάλες δυσκολίες. Ήταν απολύτως αδύνατο να τις υπερβούμε με το μέσο της αγοράς εργατικής δύναμης στην αγορά εργασίας, αν αναλογιστεί κανείς την αδυναμία αγοραστικής αξίας του σοβιετικού χρήματος αυτήν την περίοδο και την πιο πλήρη απουσία βιομηχανικών αγαθών. Οι ανάγκες μας σε καύσιμα δεν μπορούν να ικανοποιηθούν, ούτε καν μερικά, χωρίς μια μαζική διάθεση, σε ως τώρα άγνωστη κλίμακα, της εργατικής δύναμης, ώστε να δουλέψει στην ξυλεία, στα καύσιμα, στην τύρφη και τον εύφλεκτο σχιστόλιθο. Ο Εμφύλιος Πόλεμος επέφερε καταστροφή στους σιδηροδρόμους μας, τις γέφυρες, τα κτίρια, τους σταθμούς μας. Χρειαζόμαστε άμεσα δεκάδες και εκατοντάδες χιλιάδες εργατικά χέρια για να αποκαταστήσουμε αυτές τις καταστροφές. Για παραγωγή σε μαζική κλίμακα στην ξυλεία, την τύρφη και άλλες επιχειρήσεις, χρειαζόμαστε κατοικίες για τους εργάτες μας, ακόμη και αν πρόκειται για προσωρινές καλύβες. Συνεπώς, χρειάζεται και να αφιερώσουμε υπολογίσιμο μέγεθος εργατικού δυναμικού στον κατασκευαστικό τομέα, Πολλοί εργάτες χρειάζονται για να οργανώσουν την ποτάμια ναυσιπλοΐα και λοιπά, και λοιπά…
» Η καπιταλιστική βιομηχανία χρησιμοποιεί βοηθητική εργατική δύναμη σε μεγάλη κλίμακα υπό την μορφή της εποχιακής εργασίας των αγροτών. Το χωριό, πιασμένο στην παγίδα της έλλειψης επαρκούς γης, πάντοτε τροφοδοτούσε την αγορά εργασίας με ένα απόθεμα πλεονασματικής εργατικής δύναμης. Το κράτος υποχρέωνε το χωριό να το κάνει και μέσω της απαίτησης φόρων. Η αγορά προσέφερε στους αγρότες βιομηχανικά αγαθά και προϊόντα. Σήμερα, δεν έχουμε τίποτε από όλα αυτά ως σοβιετικό κράτος. Το χωριό απέκτησε ( μέσω της επανάστασης) αρκετή γη. Δεν υπάρχει αρκετός αγροτικός μηχανικός εξοπλισμός. Οι εργάτες είναι απαραίτητοι για την γεωργία. Η βιομηχανία, αυτήν την στιγμή, δεν μπορεί να προσφέρει τίποτε στο χωριό. Και η αγορά εργασίας δεν έχει καμία ελκτική επιρροή πάνω στην εργατική δύναμη.
» όμως, η εργατική δύναμη είναι απαραίτητη στο κράτος περισσότερο από κάθε άλλη φορά. Όχι μόνο ο εργάτης αλλά και ο αγρότης πρέπει να παράσχουν στο σοβιετικό κράτος την ενέργειά τους προκειμένου να διασφαλιστεί ότι η εργατική Ρωσία και μαζί της οι εργαζόμενες μάζες δεν θα συντριβούν. Ο μόνος τρόπος για να προσελκύσουμε την εργατική δύναμη που χρειάζεται για την επίλυση των οικονομικών μας προβλημάτων είναι η καταναγκαστική εργασία ( compulsory labour)..
Η ίδια η αρχή της καταναγκαστικής εργασίας είναι για τους κομμουνιστές αδιαμφισβήτητη. «Αυτός που δεν εργάζεται δεν τρώει». Και καθώς όλοι πρέπει να τρώνε, όλοι είναι υποχρεωμένοι να εργασθούν. Η καταναγκαστική εργασία σκιαγραφείται στο σοβιετικό Σύνταγμα και στον σοβιετικό Κώδικα Εργασίας. Αλλά ως τώρα, έχει παραμείνει μια καθαρά θεωρητική αρχή. Η εφαρμογή της είχε έναν τυχαίο, μερικό και επεισοδιακό χαρακτήρα. Μόνο τώρα, όταν σε όλη την κλίμακα έχουμε φτάσει στο πρόβλημα της οικονομικής αναγέννησης της χώρας, τα προβλήματα της καταναγκαστικής εργασίας έχουν αναδειχθεί μπροστά μας στην πιο συγκεκριμένη δυνατή μορφή τους. Η μόνη επίλυση των οικονομικών δυσκολιών, η οποία είναι ορθή και από την άποψη της αρχής και από την άποψη της πρακτικής είναι το να μεταχειρισθούμε όλο τον πληθυσμό της χώρας ως μιαν δεξαμενή (ρεζερβουάρ) της αναγκαίας εργατικής δύναμης – μια σχεδόν ανεξάντλητη δεξαμενή -και να επιβάλουμε σκληρή πειθαρχία στο έργο της καταγραφής, κινητοποίησης και χρησιμοποίησης. .»
( “Terrorism and Communism”, Κεφάλαιο 8, σελ. 5 και 6, μετάφραση από τα αγγλικά δική μας- Κεφάλαιο 8: Προβλήματα της οργάνωσης της εργασίας- η σοβιετική κυβέρνηση και η βιομηχανία ).
Αυτό το πολύ ενδιαφέρον απόσπασμα του βιβλίου αποτελεί και την παρουσίαση του ζητήματος από τον αρχηγό του Κόκκινου Στρατού, μιλώντας προς το 3ο Εθνικό Συνέδριο των Συμβουλίων Εθνικής Οικονομίας (Ιανουάριος 1920) και προς το 9ο Συνέδριο των Μπολσεβίκων ( Μάρτιος-Απρίλιος 1920). Θέτει τα εξής ζητήματα:
- Η εργατική δύναμη που εργάζεται υπό τις συνήθεις προϋποθέσεις στις βιομηχανίες είναι απολύτως ανεπαρκής για να επιλύσει τα μεγάλα παραγωγικά προβλήματα της χώρας στην τελική φάση του Εμφυλίου.
- Ένα μεγάλο μέρος της εργατικής δύναμης διαφεύγει από την παραγωγή για λόγους που σχετίζονται με την σχέση πόλης-υπαίθρου και την πολεμική κρίση.
Το τμήμα αυτό δεν μπορεί να προελκυστεί με το δέλεαρ του μισθού στην κανονική αγορά εργασίας, διότι α) δεν υπάρχουν επαρκή τρόφιμα β) το χρήμα είναι άνευ ουσιαστικής αγοραστικής δύναμης (Και σε Καρρ τ. 2, σελ. 281) και δεν προσελκύει κανέναν γ) δεν υπάρχουν βιομηχανικά αγαθά έναντι των οποίων ο αγρότης ή ο εργάτης από το χωριό θα δούλευε για την κρατική αναδιοργάνωση της οικονομίας και ιδίως για την κτήση πρώτων υλών και τη βιομηχανική αναδιοργάνωση.
Περαιτέρω, κατά την άποψή του ο Τρότσκυ στο 3ο Πανρωσικό Συνέδριο Οικονομικών Συμβουλίων τον 1.1920 και στο 9ο Συνέδριο των Μπολσεβίκων τον 3.1920 ( 8ο Κεφάλαιο του «Τρομοκρατία και Κομμουνισμός», οπ. π.), η ίδια η μετατροπή μεγάλων μονάδων του Κόκκινου Στρατού σε «στρατούς εργασίας» είναι ένα μεγάλο διοικητικό επίτευγμα. Για παράδειγμα, η 1η και η 3η στρατιά των Ουραλίων αφοσιώθηκε, από ένα σημείο και μετά, στην κοπή ξυλείας και στην μετατροπή μιας άγριας περιοχής σε ζώνη οικονομικής ανάπτυξης. Αυτά τα παραδείγματα συνδέονται με δύο ακόμη βασικές ιδέες του Τρότσκυ αυτής της περιόδου. Την ιδέα ότι στην θέση της «στρατιωτικής θητείας» ή μετά το τέλος της «στρατιωτικής θητείας» μπορεί να εγκαθιδρυθεί το ανάλογο μιας «εργατικής θητείας» ( “labour duty”). Και ιδίως την ιδέα ότι ο στρατός αποτελεί τον καλύτερο μηχανισμό οργάνωσης της εργασίας σε μαζική εθνική κλίμακα, την πιο παραγωγική «γραφειοκρατία» με την θετική βεμπεριανή έννοια του όρου. Ο στρατός χρειάζεται, για να ανταπεξέλθει σε αυτόν τον ρόλο των «στρατών εργασίας», να διαθέτει τροφή, στέγαση των εργατών, έστω και υποτυπώδη, και μέσα μεταφοράς
Η θέση αυτή του Τρότσκυ για την καταναγκαστική δημιουργία «στρατών εργασίας γίνεται αποδεκτή στο 9ο Συνέδριο του κόμματος των Μπολσεβίκων, τον Μάρτιο του 1920. Στο Συνέδριο αυτό, ο Τρότσκυ ως βασικός οργανωτής των «στρατών εργασίας» καυχιέται για την «αυταρχική δράση του στρατού με σκοπό την μετατροπή μας ( δηλ του στρατού) σε περιφερειακό οικονομικό κέντρο» και επισημαίνει ότι όσα είχαν γίνει σε αυτήν την κατεύθυνση αποτελούσαν ένα εξαιρετικό αν και παράνομο έργο»13. Προετοιμάζει, έτσι, την θέση που θα πρωτοδιατυπώσει σαφώς οκτώ μήνες αργότερα, τον Νοέμβριο 1920, σύμφωνα με την οποία:
«Η γραφειοκρατία δεν αποτέλεσε μια ανακάλυψη του τσαρισμού. Έχει αντιπροσωπεύσει ως ιδέα μια ολόκληρη ιστορική περίοδο ( epoch) στην ιστορία της ανθρωπότητας, η οποία σε καμία περίπτωση δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί. Μια διοικητικά ικανή και ιεραρχικά οργανωμένη δημόσια υπηρεσία έχει σαφή πλεονεκτήματα. Η Ρωσία υπέφερε ως τώρα όχι από την υπερβολή των γραφειοκρατικών μεθόδων αλλά από την απουσία τους 14 ».
Όμως, η μεγάλη έμφαση στα πλεονεκτήματα της καταναγκαστικής και «στρατιωτικοποιημένης» εργασίας θα αναπτυχθεί από τον Τρότσκυ ιδίως στο 3ο Εθνικό Συνέδριο των Ρωσικών Συνδικάτων ( Απρίλιος 1920), όπου θα έρθει σε σημαντική σύγκρουση με τους μενσεβίκους και ιδίως τον μενσεβίκο συνδικαλιστή Raphael Abramovich, ο οποίος θα τον κατηγορήσει για την επανάληψη της δημιουργίας « στρατιωτικών αποικιών εργασίας της τσαρικής περιόδου, συγκρίνοντάς τον με τον ιστορικό ιδρυτή τους τσαρικό αξιωματούχο Αρακτσέγιεφ ( Deutscher οπ. π. σελ. 492). Ο Τρότσκυ θα του απαντήσει ότι η άρνηση της καταναγκαστιικής εργασίας υπό τις συνθήκες ενός εργατικού κράτους αποτελεί φιλελεύθερο μενσεβικισμό.
3.Η ιδεολογικοποίηση της καταναγκαστικής εργασίας από τον Τρότσκυ
Το πρόβλημα με την αντίληψη του Τρότσκυ το 1919-1920 για την καταναγκαστική ή την στρατιωτικοποιημένη εργασία έγκειται στο ότι δεν την νομιμοποιεί απλώς ως ένα προσωρινό μέτρο του σοβιετικού κράτους σε συνθήκες οξείας κρίσης, αλλά την νομιμοποιεί παγίως ως βασικό μέσο οικοδόμησης του σοσιαλισμού.
Σύμφωνα με το έργο του «Τρομοκρατία και Κομμουνισμός»:
« Η γενική τάση είναι αυτή, κατά την οποία ο άνθρωπος προσπαθεί να αποφύγει την εργασία. Η αγάπη για την εργασία δεν είναι σε καμία περίπτωση ένα εγγενές χαρακτηριστικό του ανθρώπου. Δημιουργείται από την οικονομική πίεση και την κοινωνική του εκπαίδευση. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι ο άνθρωπος είναι ένα σχετικά φυγόπονο/τεμπέλικο ζώο ( “a work avoiding animal” ). Σε αυτήν την ποιότητά του, στην πραγματικότητα, θεμελιώνεται σε υπολογίσιμο βαθμό όλη η ανθρώπινη πρόοδος. Γιατί, αν ο άνθρωπος δεν προσπαθούσε να δαπανά την ενέργειά του με οικονομικό τρόπο, δεν επεδίωκε να λάβει την μέγιστη δυνατή ποσότητα προϊόντων σε αντάλλαγμα για μια μικρή ποσότητα ενέργειας, δεν θα είχε υπάρξει ούτε τεχνική εξέλιξη ούτε κοινωνικός πολιτισμός. Φαίνεται, λοιπόν, από αυτήν την οπτική γωνία, ότι η ανθρώπινη τεμπελιά είναι μια προοδευτική δύναμη. Ο παλιός διανοητής Αντόνιο Λαμπριόλα, ο Ιταλός μαρξιστής, συνήθιζε να παρουσιάζει τον άνθρωπο του μέλλοντος ως «μια ευτυχή και τεμπέλικη μεγαλοφυία». Δεν πρέπει, παρ’ όλα αυτά, να βγάλουμε το συμπέρασμα ότι το κόμμα και τα συνδικάτα πρέπει να προπαγανδίσουν αυτήν την ποιότητα του ανθρώπου ως ένα ηθικό καθήκον. Όχι, όχι. Έχουμε ήδη αρκετή από αυτήν την ποιότητα. Το πρόβλημα ενώπιον της κοινωνικής οργάνωσης είναι να θέσουμε αυτήν την «τάση προς την τεμπελιά» μέσα σε ένα πλαίσιο, να την πειθαρχήσουμε και να προωθήσουμε την ανθρωπότητα με την βοήθεια των μέσων και των μεθόδων που έχει επινοήσει η ίδια η ανθρωπότητα»15.
Το θεωρητικό του πρόβλημα οξύνεται, από την στιγμή που ταυτίζει κάθε εργασία σε μια ταξική εκμεταλλευτική κοινωνία με την καταναγκαστική εργασία. Δηλαδή ότι κάθε ταξικά εκμεταλλευόμενη μορφή εργασίας αποτελεί τελικά καταναγκαστική εργασία. Όχι μόνο προσπαθεί να αντικρούσει την θέση του Αμπράμοβιτς ότι η δουλική-καταναγκαστική εργασία είναι «μη παραγωγική» σε σχέση με την μισθωτή εργασία, αλλά καταλήγει ουσιαστικά ότι η δουλεία και οι άλλες μορφές εργασίας των προκαπιταλιστικών σχηματισμών ( όπου ο άνθρωπος εργάζεται όχι μόνο από τον οικονομικό του καταναγκασμό αλλά κυρίως κάτω από τον διοικητικό/στρατιωτικό, δηλαδή εξωοικονομικό καταναγκασμό, των κυρίαρχων τάξεων ) δεν διαφέρουν καθόλου από την μισθωτή εργασία στον καπιταλισμό, που στηρίζεται στον οικονομικό εξαναγκασμό. Συνεπώς, η ελευθερία της μισθωτής εργασίας στον καπιταλισμό θεωρείται κάτι το ασήμαντο ή υποκριτικό, και κάθε μορφής ταξική-εκμεταλλευτική και αλλοτριωτική εργασία ταυτίζεται πρακτικά με την δουλεία και δουλοπαροικία. Αν τα πράγματα είναι έτσι, και η σχετική ιστορική πρόοδος από τις προκαπιταλιστικές μορφές στην καπιταλιστική μορφή εργασίας εξαφανίζεται και δεν αναγνωρίζεται ( πχ η συμβατική ελευθερία επιλογής εργοδότη, τόπου εργασίας και όρων εργασίας υπέρ του εργαζομένου, όσο σχετική και αν είναι στον καπιταλισμό), τότε δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα με την δουλική εργασία, αν και εφόσον εργοδότης της είναι το ίδιο το εργατικό κράτος16.
Προφανώς, μια γενικότερη υιοθέτηση της καταναγκαστικής εργασίας από το εργατικό κράτος συνεπάγεται την μη ύπαρξη εργασιακών δικαιωμάτων ως προς τον τόπο και χρόνο εργασίας ή τον συμβατικό συγκαθορισμό των όρων και συνθηκών εργασίας ή τη ύπαρξη καν Εργατικού Δικαίου. Η αύξηση της παραγωγής είναι ο μόνος στόχος και κάθε δικαίωμα αίρεται έναντι αυτού του στόχου. Συνέπεια αυτού είναι μια απεριόριστη εργασιακή πειθαρχία και δεσποτισμός, συνοδευόμενη από πειθαρχικά μέτρα, παροχή μόνο τροφής και στέγασης, και αυτής όταν υπάρχει και μόνο, διαρκή πειθαρχικά μέτρα, σχέση αξιωματικών/ στρατιωτών μεταξύ των εργαζομένων και των φορέων διεύθυνσης της παραγωγής. Μέσα σε ένα τέτοιο πλαίσιο, ο ρόλος των συνδικάτων δεν μπορεί παρά να είναι ρόλος εργαλείου στην διαχείριση της παραγωγής και ώθησης στους εργάτες να την αυξήσουν.
Στο έργο του “The conscience of the revolution” (1969), o ιστορικός R. V. Daniels (βλ. παραπάνω) σελ. 122 ) υποστηρίζει ότι οι απόψεις αυτές του Τρότσκυ για την οργάνωση της εργασίας προοιωνίζουν, σε πρόωρο χρονικό σημείο, τις συνθήκες εργασίας και «την ολοκληρωτική οικονομική πολιτική των πενταετών πλάνων» του Στάλιν κατά την δεκαετία του 1930. Από αυτήν την οπτική γωνία, «ο Τρότσκυ ήταν ο πιο πρώιμος σταλινικός» ( “the earliest Stalinist”).
4. H σύγκρουση του Τρότσκυ αλλά και του κόμματος με τα σοβιετικά/πανρωσικά συνδικάτα ( 1919-1920)
Σε μια σειρά από ανώτατα σώματα, ο Τρότσκυ δίνει μάχη για τον περιορισμό του ρόλου και τον «κρατικό- εργοδοτικό» μετασχηματισμό των σοβιετικών συνδικάτων.
- Στο 3ο Πανρωσικό Συνέδριο των Οικονομικών Συμβουλίων (Ιανουάριος 1920).
- Στο 9ο Συνέδριο του κόμματος των Μπολσεβίκων ( Μάρτιος-Απρίλιος 1920).
- Στο 3ο Εθνικό Συνέδριο των Σοβιετικών- Ρωσικών συνδικάτων (Απρίλιος 1920).
Στα πανρωσικά συνδικαλιστικά σώματα έχει να αντιμετωπίσει και δυνάμεις συνδικαλιστικές, μη κομματικές ή υπαγόμενες σε άλλα ημινόμιμα κόμματα, όπως στους Μενσεβίκους ή τους Αναρχικούς. Πέραν δε αυτών, συχνά και κομμουνιστές συνδικαλιστές με αντίθετες απόψεις.
Στα κομματικά συνέδρια, αντιμετωπίζει κομματικούς, συνδικαλιστές ή μη, που διεκδικούν μεγαλύτερη ελευθερία ή ενεργό ρόλο για τα συνδικάτα.
Σε όλες τις περιστάσεις, αναλαμβάνει τον ρόλο του «κακού» ή του «αυταρχικού γραφειοκράτη», προασπίζοντας έτσι την κεντρική σοβιετική ηγεσία, η οποία μπορεί και να μην υιοθετεί πλήρως τις απόψεις του ή και να τον επικρίνει ακόμη για τον εξτρεμισμό του. Γίνεται ενσυνείδητα και ο αποδιοπομπαίος τράγος όσων ηγετικά θέλουν τον ρόλο των ίσων αποστάσεων.
Όλα αυτά έχουν και μια προϊστορία.
Στο Πέμπτο Πανρωσικό Συνέδριο των σοβιέτ ( 4 με 10 Ιουλίου 1918), και ενώ είναι σε εξέλιξη η σύγκρουση με τους Αριστερούς Σοσιαλεπαναστάτες, οι «Αριστεροί Κομμουνιστές» ( ιδίως οι Οσίνσκυ και Κρίτσμαν) επικρίνουν την ατελή εθνικοποίηση όπου τα εργοστάσια διοικούνται μόνο από μάνατζερή από κομισάριους και οι εργάτες έχουν πεταχτεί εκτός του μηχανισμού λήψης αποφάσεων17.
Στην συνέχεια, ξεκινά ο Εμφύλιος Πόλεμος.
Στις 16-25 Ιανουαρίου 1919, συνεδριάζει το Δεύτερο Πανρωσικό Συνέδριο των Συνδικάτων. Εκφράζεται όλο και περισσότερο η υποταγή των περιφερειακών και τοπικών ή κλαδικών συνδικάτων στην εθνική τους ηγεσία και μέσω αυτής στο κόμμα. Ο Μπολσεβίκος αρχισυνδικαλιστής Τόμσκυ υποστηρίζει ότι στις παρούσες συνθήκες η απεργία δεν μπορεί να είναι αποδεκτό μέσο εργασιακής διεκδίκησης. Λαμβάνεται. Εδώ αποφασίζεται για πρώτη φορά μια ορισμένη κρατικοποίηση των συνδικάτων, καθώς οι συνδικαλιστικές και κρατικές λειτουργίες σε κάποια επίπεδα φαίνονται να συγχωνεύονται ( Μπρίντον οπ. π. σελ. 137).
Το Όγδοο Συνέδριο των Μπολσεβίκων από τις 18 ως τις 23 Μαρτίου 1919. Παρά ότι οι στρατοί του Ντενίκιν, του Γιούντενιτς και του Κόλτσακ απειλούν την σοβιετική εξουσία, η συζήτηση για τον ρόλο των συνδικάτων είναι ευρεία και αρκετά ελεύθερη. Αντιπαρατίθενται διαφορετικές απόψεις μέσα στο κόμμα για τα συνδικάτα. . Ενισχύονται οι αντισυγκεντρωτικές αντιλήψεις. Λαμβάνεται μια περίεργη απόφαση, με βάση τα ως τώρα δεδομένα, κατά την οποίαν « ο οργανωτικός μηχανισμός της κοινωνικοποιημένης βιομηχανίας πρέπει να βασιστεί πρώτιστα στα συνδικάτα» -άρθρο 5 του Οικονομικού Τμήματος του Πολιτικού Προγράμματος του κόμματος, όπως ψηφίζεται από το Συνέδριο. Επίσης, συμπληρώνεται ότι και το Υπουργείο Εργασίας πρέπει να στηριχθεί στην δραστηριότητα των συνδικάτων18. Όμως, πρακτικά, η απόφαση αυτή μένει εκτός εφαρμογής. Τα συνδικάτα, κατά την απόφαση, πρέπει να λάβουν πρωτοβουλίες, να μορφώσουν τους εργάτες, και να συμβάλουν στην μη γραφειοκρατικοποίηση του οικονομικού μηχανισμού (Μπρίντον οπ. π. σελ. 138-140). Επίσης, τα συνδικάτα πρέπει να μπορούν να επιβάλουν στους εργάτες την πειθαρχία στην παραγωγή και να αποφεύγουν ή και να αποτρέπουν την διεξαγωγή απεργιών ( R. V. Daniels οπ. π. σελ. 120). . Οι εργάτες πρέπει να μάθουν την συντροφική πειθαρχία αλλά και να αποδεχθούν τα υλικά προνόμια των αστών ειδικών και γραφειοκρατών, και να μάθουν από την δική τους τεχνική εμπειρία. Ο Οσίνσκυ, που προερχόταν από τους «Αριστερούς Κομμουνιστές» ζήτησε μεγαλύτερα ποσοστά ταξικής σύνθεσης του κόμματος από εργάτες, και κατά άλλων ταξικών στοιχείων Απορρίφθηκαν οι απόψεις των Οσίνσκυ και Σαπρόνοφ για την μη διοικητική επιβολή των αποφάσεων του κόμματος πάνω στην λειτουργία των σοβιέτ, ενώ τονίσθηκε η ανάγκη ενίσχυσης της κομματικής πειθαρχίας από τα πάνω προς τα κάτω.
Στις 16-17 Δεκεμβρίου του 1919, ο Τρότσκυ προτείνει στην Κεντρική Επιτροπή μια σειρά θέσεων σε σχέση με το επικείμενο Ένατο Κομματικό Συνέδριο. Εδώ, για πρώτη φορά τονίζει την ανάγκη της γενικευμένης καταναγκαστικής εργασίας αλλά και της κρατικοποίησης των σοβιετικών συνδικάτων19. Στην φάση αυτήν ακόμη, δεν διαπιστώνεται σοβαρή αντίφαση απόψεων μεταξύ του Λένιν και του Τρότσκυ στο θέμα αυτό, και ο Λένιν εμφανίζεται ως υποστηρικτής των ακραία συγκεντρωτικών και κρατιστικών απόψεων του Τρότσκυ για τα συνδικάτα. Στην περίοδο αυτήν, ο Τρότσκυ προβληματιζόταν ήδη με την υπόθεση της εγκατάλειψης του πολεμικού κομμουνισμού και την εισαγωγή μιας φιλελευθεροποίησης στην σχέση με τους αγρότες ( κάτι σαν την υιοθέτηση της ΝΕΠ ένα χρόνο αργότερα). Αν όμως αυτό δεν μπορούσε να γίνει δεκτό, η μόνη εναλλακτική λύση ήταν η ανάπτυξη των στρατών εργασίας και της γενικευμένης καταναγκαστικής εργασίας, ιδίως των αποστρατευόμενων στρατιωτών του Κόκκινου Στρατού (Deutscher “The Prophet Armed” σελ.490-491). Στην βάση αυτών των απόψεών του συγκρότησε στα Ουράλια έναν στρατό εργασίας με το ανθρώπινο δυναμικό της Τρίτης Στρατιάς και τον έβαλε να αφοσιωθεί στην κοπή ξύλων και την εξόρυξη πρώτων υλών. Ανάλογα, οι «στρατοί» στον Καύκασο και στην Ουκρανία απασχολούνται στα ορυχεία, στην συγκέντρωση σιτηρών και στην αποψίλωση δασών. Υφιστάμενοί του στο έργο αυτό ήταν ο στρατηγός του επιτελείου του Bonch-Bruevich, ο Στάλιν στην Ουκρανία και ο Πιατακόφ στα Ουράλια, όλοι τους ηγετικά κομματικά στελέχη πρώτης γραμμής20.
Στην συνέχεια, τον Φεβρουάριο 1920, οι Λένιν και Τρότσκυ εισηγούνται από κοινού προς τους Μπολσεβίκους ηγέτες των συνδικάτων μια γραμμή αποδοχής της στρατιωτικοποίησης της εργασίας21. Κατά τον Τρότσκυ, η οικονομική κατάσταση δεν μπορούσε να επιλυθεί χωρίς στρατιωτικά-καταναγκαστικά μέτρα. «Όπως ζητήσαμε στον πόλεμο, προλετάριε ανέβα στο άλογο, τώρα του ζητούμε, προλετάριε πίσω στο εργοτάξιο (factory bench), πίσω στην παραγωγή». Ήταν αντίθετο στο πνεύμα της επανάστασης το να ζητούν ορισμένοι συνδικαλιστές να σταματήσουν τα καταναγκαστικά μέτρα. Ο Λένιν μίλησε στο ίδιο πνεύμα. Όμως, η Συνδιάσκεψη των στελεχών σχεδόν ομόφωνα απέρριψε την εισήγησή τους! ! Ποτέ δεν είχαν υποστεί τέτοια εσωκομματική ήττα.
Ακολούθησε το Ένατο Συνέδριο του κόμματος ( 29 Μαρτίου ως και 5 Απριλίου του 1920). Στο Συνέδριο, ο Τρότσκυ, πάλι με την συνδρομή του Λένιν, υπεράσπισε έντονα όλη την συγκεντρωτική μεθοδολογία: καταναγκαστική εργασία, αξιοποίηση των στρατιωτικών μεθόδων, χρήση «σοσιαλιστικής άμιλλας» και ταιυλορισμού, και φυσικά αποδοχή της μονοπρόσωπης διεύθυνσης, η οποία είχε ήδη επιβληθεί από την άνοιξη του 191822.
Το ζήτημα της μονοπρόσωπης διεύθυνσης στην βιομηχανία, που ακόμη αμφισβητούνταν από τα συνδικάτα, έρχεται να επιλυθεί οριστικά με την απόφαση του Συνεδρίου:
«Η ατομική διεύθυνση καθόλου δεν περιορίζει ούτε παρεμβαίνει στα δικαιώματα της εργατικής τάξης ή στα «δικαιώματα» των συνδικάτων εφόσον η τάξη μπορεί να ασκήσει την εξουσία της με τη μια ή την άλλη μορφή ανάλογα με τις επιταγές της τεχνικής αποτελεσματικότητας. Η κυρίαρχη τάξη ( μέσω του κόμματος) είναι εκείνη που σε κάθε περίπτωση διορίζει άτομα σε διευθυντικές ή διοικητικές εργασίες» (απόφαση του 9ου Συνεδρίου, παραπέμπεται σε Μπρίντον σελ. 154).
Η απόφαση απαντούσε απορριπτικά στις θέσεις των συνδικαλιστών καθώς και του «εξτρεμιστή» Μπολσεβίκου Λεβ Κρίτζμαν ότι « η συλλογική διεύθυνση» ( με συμμετοχή όλων των εργατών) αποτελούσε ιδιαίτερο διακριτικό γνώρισμα του προλεταριάτου, …που το ξεχωρίζει από τις άλλες κοινωνικές τάξεις… η πιο δημοκρατική μορφή οργάνωσης»23. Η ατομική διεύθυνση ( μάνατζερ συν κομματική επιτήρησή του) θα πρέπει να επεκταθεί σε όλα τα ιδρύματα, τα κρατικά τραστ και τα εργοστάσια.
Σε συνάρτηση με την θέση του Λένιν ότι δεν επιτρέπεται να υπάρξει ένας καταμερισμός εργασίας όπου το κόμμα θα έχει την πολιτική διεύθυνση και τα συνδικάτα την διεύθυνση της παραγωγής το Ένατο Συνέδριο αποφασίζει, καταργώντας ουσιαστικά το άρθρο 5 του Ογδόου Συνεδρίου, ότι τα συνδικάτα δεν επιτρέπεται να εμπλέκονται ή να συμμετέχουν στην οργάνωση της παραγωγής.
«Καμία ομάδα συνδικάτων δεν επιτρέπεται να επεμβαίνει άμεσα στην διεύθυνση της βιομηχανίας», καθώς επίσης « Οι εργοστασιακές επιτροπές πρέπει να αφοσιωθούν αποκλειστικά στα ζητήματα της εργασιακής πειθαρχίας, της προπαγάνδας και της εκπαίδευσης των εργατών» (Resolutions of the Ninth Congress).
Ταυτοχρόνως, η αυτονομία των συνδικάτων περιορίζεται με βάση την απόφαση του Συνεδρίου – χωρίς, όμως, να υιοθετείται η φρασεολογία της συγχώνευσής τους με το κράτος. Ο Μπουχάριν προτείνει τον όρο «κυβερνητοποίηση των συνδικάτων» ( “governmentilization of trade unions”), σύμφωνα με τον οποίον τα συνδικάτα θα είναι ιμάντες μεταβίβασης ανάμεσα στο κράτος και την ευρύτερη εργατική τάξη-θα συναντήσουμε τον όρο αυτόν και παρακάτω.
Ο Τρότσκυ μιλά για την υποταγή των συνδικάτων χωρίς περιστροφές: « Η στρατιωτικοποίηση της εργασίας είναι αδύνατη χωρίς την στρατιωτικοποίηση των συνδικάτων ως τέτοια, χωρίς την δημιουργία ενός καθεστώτος όπου ο εργάτης αισθάνεται ως ένας στρατιώτης της εργασίας, που δεν μπορεί να διαθέτει τον εαυτό του ελεύθερα…» ( E. H. Carr “The Bolshevic Revolution”, Volume 2, σελ. 213).
Οι κομματικοί συνδικαλιστές, επιζητώντας να διευρύνουν την αυτονομία των συνδικάτων απέναντι στο κράτος και το κόμμα ζητούν όλες οι κομματικές φράξιες μέσα στο κόμμα να υπαχθούν στο ARCCTU, το κεντρικό συμβούλιο των ρωσικών-σοβιετικών συνδικάτων. Όμως, το Συνέδριο αποφασίζει τελείως διαφορετικά: η κομματική φράξια κάθε επιμέρους συνδικαλιστικού οργάνου υπάγεται στην αρμόδια κομματική οργάνωση βάσης και το ARCCTU απευθείας στην Κεντρική Επιτροπή του κόμματος ( Daniels οπ. π. σελ. 126-127).
Τέλος, ως μια ακόμη παραχώρηση στον συγκεντρωτισμό του κράτους έναντι των κοινωνικών οργανώσεων και στον συγκεντρωτισμό εντός του κόμματος ειδικότερα ήταν η απόφαση του Ενάτου Συνεδρίου να ενισχύσει τα περιφερειακά πολιτικά τμήματα ( γραφειοκρατικά όργανα άμεσα διορισμένα και ελεγχόμενα από την Κεντρική Επιτροπή) έναντι των τοπικών κομματικών οργανώσεων βάσης. Κατά τον τρόπο αυτόν, θα ενισχυόταν η μεταβίβαση της προπαγάνδας προς τα κάτω σε αντίθεση προς την κυκλοφορία των γνωμών και απόψεων από τα κάτω προς τα πάνω24.
Παρατηρούμε ότι οι συγκεντρωτικές και γραφειοκρατικές μορφές οργάνωσης της παραγωγής και του κράτους αλλά και ο περιορισμός της σχετικής αυτονομίας των συνδικάτων από το κράτος-κόμμα βγαίνουν ως χαρακτηριστικά πολύ ενισχυμένα από την κομματική διαδικασία του Ενάτου Συνεδρίου25. Επίσης, εδώ ο Τρότσκυ αναδεικνύεται καθαρά ως ο πιο αυθεντικός και επίμονος εκφραστής τους, χωρίς όμως να έρχεται σε άμεση σύγκρουση με τον Λένιν ακόμη.
Ακολουθεί το Τρίτο Πανρωσικό Συνέδριο των Συνδικάτων ( 6-15 Απριλίου 1920). Εδώ, ο Τρότσκυ παραθέτει ως εισηγητής την παραπάνω ιδεολογική του πλατφόρμα υπέρ της καταναγκαστικής εργασίας ( η δουλική εργασία ως παραγωγική εργασία, η δουλική εργασία όχι ξένη προς τον σοσιαλισμό ούτε προσωρινό μέτρο, το εργατικό κράτος έχει το δικαίωμα να απαιτεί οποτεδήποτε από τους πολίτες του εξαναγκαστική εργασία, αποτελεί μόνιμο και φυσιολογικό μέσο του κράτους για την απόκτηση εργασίας, σε Terrorism and Communism, 8ο Κεφάλαιο, οπ. π. ). Ακολουθεί ισχυρή σύγκρουσή του με τους Μενσεβίκους και Αναρχικούς συνδικαλιστές. Επίσης, ο Λένιν εισηγείται βάσει του 9ου Συνεδρίου την προτεραιότητα και μεγάλη ηθική και πολιτική αξία της μονοπρόσωπης διεύθυνσης στην οργάνωση της παραγωγής.
Η σύγκρουση του Τρότσκυ με τα πανρωσικά-σοβιετικά συνδικάτα κορυφώνεται με την υπόθεση της Τσεκτράν.
Κατά την διάρκεια του τέλους του Εμφυλίου και ιδίως κατά τον πόλεμο της Σοβιετικής Ρωσίας με την Πολωνία ( άνοιξη-φθινόπωρο του 1920), ο Τρότσκυ αναλαμβάνει λόγω των πολεμικών αναγκών και το Υπουργείο των Μεταφορών και ενοποιεί την άμυνα με τις μεταφορές, στο επίκεντρο των οποίων είναι οι σιδηροδρομικές μεταφορές. Επισημαίνει ότι σημαντικό μέρος των ηττών οφείλεται στην ανεπαρκή εργασία των σιδηροδρομικών και στην κακή λειτουργία των μεταφορών στη Σοβιετική Ρωσία. Προχωρά στην επιβολή «στρατιωτικού νόμου» στους σιδηροδρόμους με διάταγμα του 1.1920 και επαπειλεί τους εργαζόμενους με μέτρα άμεσα στρατιωτικών πειθαρχικών ποινών σε περίπτωση απειθαρχίας- η πειθαρχική εξουσία ανατίθεται στην διοίκηση των σιδηροδρόμων. Έρχεται σε άμεση σύγκρουση με το συνδικάτο των σιδηροδρομικών, ανατρέπει ουσιαστικά την ηγεσία του και εγκαθιστά την λεγόμενη Τσεκτράν, δηλαδή το Κεντρικό Διοικητικό Σώμα των Σιδηροδρόμων, καθώς και την Ανώτατη Πολιτική Διοίκηση Σιδηροδρόμων ( Γκλαβπολιτπουτ) που είναι κεντρικό κομματικό όργανο ως αντίβαρο στο συνδικάτο 26. Χρονικά, τον Μάρτιο 1920 εγκαθίσταται το Γκλαβπολιτπουτ και τον Σεπτέμβριο 1920 αντικαθίσταται από την Τσεκτράν, όπου συγχωνεύεται πλήρως η διοίκηση των σιδηροδρόμων, το κρατικό τμήμα πολιτικού ελέγχου, και το συνδικάτο.
Κατά την διάρκεια του πολωνικού πολέμου, και ενώ το σύστημα των σιδηροδρόμων ασθενεί, ο Τρότσκυ καταφέρεται συνεχώς κατά των εργατών των σιδηροδρόμων και ιδίως κατά των μηχανικών και όσων δουλεύουν στο δίκτυο των γραμμών. Επιτίθεται στους εργάτες ως υπεύθυνους της κατάρρευσης λόγω της πλημμελούς και άναρχης εργασίας τους. Συνεχώς, κάνει ελέγχους στα εργοτάξια και επιβάλλει ποινές.
Η υπόθεση της Τσεκτράν καθίσταται το επίκεντρο στην διαμάχη του κράτους-κόμματος με τα σοβιετικά συνδικάτα. Στην Τσεκτράν υλοποιείται το μοντέλο του Τρότσκυ περί της πλήρους υποταγής των συνδικάτων στον εργοδοτικό-διοικητικό μηχανισμό και της λειτουργίας τους αποκλειστικά ως μέσων εργασιακής πειθαρχίας και κομματικής πραπαγάνδας μεταξύ των εργατών. Η παραγωγή διευθύνεται συνεχώς με πειθαρχικά και καταναγκαστικά μέτρα, ενώ οι εργάτες των σιδηροδρομικών μόνο εν μέρει πληρώνονται με μισθό. Αρχικά, τον Σεπτέμβριο 1920, η ΚΕ του κόμματος στηρίζει τον Τρότσκυ και εγκρίνει το σύστημα της Τσεκτράν27. Αυτό απογειώνει την αντίθεση των συνδικαλιστών προς την ηγεσία του κόμματος και τον Λένιν τον ίδιο.
Στην Κεντρική Επιτροπή του κόμματος ( 22-25 Σεπτεμβρίου 1920), ο Τρότσκυ δέχεται έντονη επίθεση από τους κομματικούς συνδικαλιστές που κυρίως στηρίζουν την υπό διαμόρφωση τάση της Εργατικής Αντιπολίτευσης και την παλαιότερη τάση των Δημοκρατικών Συγκεντρωτιστών. Για πρώτη φορά, η πλειοψηφική τάση ( Λένιν, Ζηνόβιεφ κα.) αρχίζει να επικρίνει την στάση του Τρότσκυ ως «ακραία αυταρχική» και να διαφοροποιείται από αυτόν. Όμως, η ουσία της συζήτησης μετατίθεται στην επόμενη Σύνοδο που θα πραγματοποιηθεί τον Νοέμβριο.
Τέλος, κατά την 5η Πανρωσική Συνδιάσκεψη ( Conference) των Συνδικάτων, ο Τρότσκυ επαναφέρει την ιδέα ότι ο διαχωρισμός μεταξύ συνδικάτων και διοικητικών οργάνων αναφέρεται στην εποχή του καπιταλισμού και μόνο, είναι ξεπερασμένος και πρέπει να εγκαταλειφθεί. Τα συνδικάτα πρέπει να πάψουν να έχουν επαγγελματικό ( professional) χαρακτήρα και να γίνουν «παραγωγικά όργανα».
5.Η πορεία προς την διαμόρφωση της Εργατικής Αντιπολίτευσης
Ο πρώτος πυρήνας της Εργατικής Αντιπολίτευσης αποτελείται από συνδικαλιστές που είναι και στελέχη του κόμματος. Πολλοί από αυτούς μετέχουν στο κεντρικό όργανο των Πανρωσικών Συνδικάτων, το λεγόμενο ARCCTU. Κεντρικό τους μέλημα είναι η αντίσταση στην στρατιωτικοποίηση της εργασίας και η διατήρηση των συνδικάτων σε μια κατάσταση σχετικής αυτονομίας από το σοβιετικό κράτος και την ηγεσία του κόμματος.
Η πρώτη τους συλλογική εμφάνιση, αν και ακόμη δεν έχουν σχηματοποιηθεί τυπικά, είναι η πάλη τους στο 9ο Συνέδριο του κόμματος κατά της μονοπρόσωπης διεύθυνσης της παραγωγής και των αστών ειδικών αλλά και κατά της υποταγής των συνδικάτων στο κράτος. Στο ζήτημα αυτό συμμαχούν και με την τάση του Δημοκρατικού Συγκεντρωτισμού και παλιούς αντιαυταρχικούς Μπολσεβίκους όπως ο Οσίνσκυ ή ο Lev Kritzman.
Το κεντρικό ζήτημα που διεκδικούν οι συνδικαλιστές είναι η επιβεβαίωση και εξειδίκευση του σημείου 5 του Οικονομικού Προγράμματος του κόμματος (απόφαση 8ου Συνεδρίου το 1919) για την κεντρικότητα των συνδικάτων στην διεύθυνση ( management) της βιομηχανικής παραγωγής. Αυτό θα σήμαινε τουλάχιστον έναν διαμοιρασμό εξουσιών ανάμεσα στην Βέσενκα- κυβέρνηση, τα glavki ως τμήματα της Βέσενκα, και τα συνδικάτα. Δεν είναι απολύτως σαφές αν αυτή η εξουσία των συνδικάτων θα ασκούνταν καθαρά «από τα κάτω», μέσω των παλαιών εργοστασιακών επιτροπών του 1917-1918, ή κεντρικά μέσα από το όργανο των συνδικάτων ( ARCCTU). Είναι, όμως, σχετικά σαφές ότι τα συνδικάτα ήθελαν να ελέγχουν αυτά τους αστούς ειδικούς στην παραγωγή στο επίπεδο κάθε επιχείρησης και όχι το αντίθετο.
Στις εργασίες του Συνεδρίου, ασκείται κεντρική παρέμβαση από τον Αλεξάντερ Σλιάπνικοφ ( Alexander Shliapnikov), μετέπειτα ηγέτη ης Εργατικής Αντιπολίτευσης. Παλαιό Μπολσεβίκο, Συνδικαλιστή αλλά και Υπουργό Εργασίας από την επανάσταση του Οκτώβρη ως τα τέλη του 1918, στην συνέχεια μέλος του Στρατιωτικού Επαναστατικού Συμβουλίου στο νότιο μέτωπο του Τσαρίτσυν ( μαζί με τον Στάλιν) και στην περιοχή της Κασπίας.
Ο Σλιάπνικοφ ζητά μιαν διάκριση των εξουσιών ανάμεσα στα συνδικάτα, τα σοβιέτ και το κόμμα, ώστε κάθε ένα κέντρο εξουσίας από αυτά να έχει διαφορετικές σφαίρες ευθύνης28. Ο Οσίνσκυ εκ μέρους των Δημοκρατικών Συγκεντρωτιστών υποστηρίζει ότι έχουν αναπτυχθεί τρεις μορφές πολιτικής κουλτούρας στην Σοβιετική Ρωσία: «η στρατιωτική σοβιετική κουλτούρα», «η πολιτική ( civil) σοβιετική κουλτούρα», και πρόσφατα μια τρίτη, η συνδικαλιστική. Θα ήταν μεγάλο λάθος, αν επιδιωκόταν η υπερίσχυση των μεθόδων μιας από αυτές τις κουλτούρες πάνω στις άλλες (πχ με την στρατιωτικοποίηση). Ο εκπρόσωπος των μεταλλεργατών Γιούρι Λουτοβίνοφ (Y. Lutovinov), που λίγο αργότερα θα ήταν επίσης από τα ηγετικά στελέχη της Εργατικής Αντιπολίτευσης, τόνισε εμφατικά ότι «σε κάθε κλάδο της παραγωγής πρέπει να ηγείται μια Ένωση Παραγωγών, με βάση το συνδικάτο, και στο σύνολο των κλάδων το ARCCTU, δεν θα μπορούσε να γίνει διαφορετικά». Η ιδέα αυτή θα οδηγούσε αργότερα στο Συνέδριο Παραγωγών, ως βασικό προτεινόμενο θεσμό από την πλευρά της Εργατικής Αντιπολίτευσης. Στον ίδιο λόγο του, ο Λουτοβίνοφ ζήτησε την εφαρμογή της πιο πλατιάς δημοκρατίας στο κόμμα των Μπολσεβίκων και την κατάργηση του συστήματος διορισμού των στελεχών, εφαρμόζοντας παντού την μέθοδο της δημοκρατικής εκλογής από τα μέλη.
Στην αυγή των διαδικασιών που οδήγησαν στην Εργατική Αντιπολίτευση, πρέπει να ενταχθεί και η συζήτηση για τον ρόλο των συνδικάτων κατά την συνεδρίαση του Κεντρικού τους Συμβουλίου ( ARCCTU) τον Μάρτιο του 1920. Σύμφωνα με την αφήγηση του μέλους της ΕΑ Kiselyov, σε αυτήν την συνεδρίαση διαμορφώθηκαν τρεις τάσεις, οι οποίες προεικόνιζαν και τις τάσεις του κόμματος στα 1920-1921 ως προς τον ρόλο των συνδικάτων. Ο Νταβίντ Ριαζάνοφ και ο Μιχαήλ Τόμσκυ πίστευαν ότι τα συνδικάτα πρέπει να ασχλούνται με την οργάνωση της εργασίας αλλά όχι με την συνολική κατάσταση της οικονομίας. Μια δεύτερη τάση ήθελε την συγχώνευση των συνδικάτων με το κράτος ( γραμμή Τρότσκυ). Μια τρίτη ήθελε τα συνδικάτα να αναλάβουν όλη την οργάνωση της εθνικής οικονομίας ( γραμμή Σλιάπνικοφ).
6.Τα πρόσωπα του δράματος και οι χώροι κοινωνικής επιρροής της Εργατικής Αντιπολίτευσης
Αρχικά, θα καταγράψουμε τα πρόσωπα που διαδραμάτισαν ηγετικό ρόλο στην συγκρότηση και δράση της ΕΑ.
- Αλεξάντερ Σλιάπνικοφ, 1885-193730. Εργάτης από πολύ νεαρή ηλικία (στα 15 του) στο Πέτρογκραντ, εισέρχεται στους Μπολσεβίκους ως ιδρυτικό μέλος το 1903. Συλλήψεις, εξορίες, γνωριμία με τον Λένιν. Επιστρέφει στην Ρωσία το 1914 και εντάσσεται στον παράνομο μηχανισμό των Μπολσεβίκων. Συμβάλλει στην αποκάλυψη του χαφιέ εντός της ηγεσίας των Μπολσεβίκων Ρομάν Μαλινόβσκυ. Διαμορφώνει αργότερα παράνομο μηχανισμό των Μπολσεβίκων στην Σκανδιναβία. Με τον Μολότοφ και τον Ζαλούτσκι, προσωρινή ηγεσία των Μπολσεβίκων στο Πέτρογκραντ τον Φεβρουάριο 1917. Τάσσεται υπέρ των «Θέσεων του Απρίλη» του Λένιν, με την επιστροφή του τελευταίου. Υπουργός Εργασίας αλλά και συνδικαλιστικό στέλεχος μετά τον Οκτώβρη. Ηγέτης της συνδικαλιστικής ένωσης των Μεταλλεργατών. Μετέχει στον Εμφύλιο Πόλεμο. Μαζί με την Αλεξάνδρα Κολλοντάι, με την οποίαν είχε παλιότερα και ερωτικό δεσμό, ηγούνται της τάσης της Εργατικής Αντιπολίτευσης. Ήττα στο Δέκατο Συνέδριο. Θα παραμείνει κριτικός στην αυξανόμενη γραφειοκρατικοποίηση επί Στάλιν, χωρίς να συμμαχήσει, όμως, με τον Τρότσκυ ( σε αντίθεση πχ προς τον Οσίνσκυ). Το 1926 και το 1930 ανακρίνεται από την Κεντρική Επιτροπή Ελέγχου για την φραξιονιστική του δράση. Το ΠΓ τον υποχρεώνει το 1932 να αποκηρύξει όσα έχει γράψει στην αυτοβιογραφία του. Το κάνει πολύ μερικά. Διαγράφεται από το κόμμα το 1933 και φυλακίζεται το 1935 για αντεπαναστατική δράση. Εκτελείται στις 2-9-1937.
- Σεργκέι Μεντβέντεφ ( Sergei Pavlovich Medvedev 1885-937). Εργατικό στέλεχος των Μπολσεβίκων. Γεννιέται και μεγαλώνει στην περιοχή του κυβερνείου της Μόσχας. Εργάτης από τα 13 του, μετέχει σε απεργίες, εντάσσεται στους Μπολσεβίκους ως ιδρυτικό μέλος το 1903. Εξορίζεται για χρόνια στην Σιβηρία, , δραστήριος στο Σοβιέτ του Πέτρογκραντ το 1917, μετέχει μετά στον Εμφύλιο Πόλεμο. Μεταλλεργάτης, μέλος της Κεντρικής Επιτροπής της Ένωσης των Μεταλλεργατών σε πανρωσική κλίμακα. Το 1924 γράφει μια «επιστολή σε έναν αντιπολιτευόμενο από το Μπακού», όπου καταγγέλλει τις παραχωρήσεις της ΝΕΠ προς τους αγρότες και ζητά μεγαλύτερη εσωκομματική δημοκρατία. Εργάζεται στο Υπουργείο της Βαριάς Βιομηχανίας Διαγράφεται από το κόμμα το 1933 και στέλνεται σε διοικητική εξορία. Μετά την δολοφονία Κίροφ συλλαμβάνεται και ανακρίνεται, αλλά δεν ομολογεί. Εκτελείται τον Σεπτέμβριο 1937.
- Γιούρι Λουτοβίνοφ ( 1887-1924). Γεννήθηκε στην περιοχή του Λουχάνσκ, στην ευρύτερη περιφέρεια του Ντόνμπας. Από νεαρή ηλικία, μεταλλεργάτης στο Ντόνμπας, εντάσσεται στους Μπολσεβίκους το 1904. Στην διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, διακινεί παράνομο υλικό του κόμματος. Την άνοιξη του 1918 πρόεδρος της σοβιετικής κυβέρνησης στην περιφέρεια ( oblast) του Λουχάνσκ. Υπηρετεί στον Κόκκινο στρατό και εκλέγεται στην Κεντρική Επιτροπή του κόμματος. Στην ΚΕ της Ένωσης Μεταλλεργατών και στο κεντρικό όργανο των Πανρωσικών Συνδικάτων ( ARCCTU). Στο 9ο Συνέδριο, βασικός εισηγητής της υπό διαμόρφωση τάσης Σλιάπνικοφ. Τάσσεται με την Εργατική Αντιπολίτευση: κατά της μονοπρόσωπης διεύθυνσης των εργοστασίων, υπέρ της συλλογικής διεύθυνσης, αλλά διατηρεί ισχυρές επιφυλάξεις στο αν τα συνδικάτα μπορούν να διευθύνουν όλη την οικονομία. Στις αρχές του 1921, απογοητεύεται και ζητά να παραιτηθεί από το κεντρικό όργανο των συνδικάτων. Αποσπάται στην σοβιετική πρεσβεία στο Βερολίνο όπου και τοποθετείται υπέρ της καταστολής της Κρονστάνδης. Αυτοκτονεί το 1924 λόγω ριζικών διαφωνιών με την ΝΕΠ (παραχωρήσεις στους αγρότες) αλλά και με την γραφειοκρατικοποίηση του κόμματος.
- Αλεξάνδρα Κολλοντάι ( Alexandra Kollontai-Domontovich 1872-1952). Η μοναδική ηγέτρια και κεντρική εκπρόσωπος της ΕΑ που δεν ήταν εργάτρια αλλά διανοούμενη, από εύπορη στρατιωτική και αριστοκρατική οικογένεια της Ουκρανίας από την πλευρά του πατέρα της. Μεγαλώνει με άνεση, αλλά της απαγορεύεται να σπουδάσει στην Ρωσία. Σπουδάζει οικονομικά στην Ζυρίχη και εντάσσεται στο σοσιαλιστικό κίνημα Μάρτυρας των γεγονότων το 1905 στην Πετρούπολη. Ανήκει στην πτέρυγα των Μενσεβίκων εντός του ΡΣΔΕΚ αρχικά. Σε ερωτική και αργότερα πολιτική φιλική σχέση με τον Σλιάπνικοφ. Στην διάρκεια του πολέμου τάσσεται με τις θέσεις του Λένιν για τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και με τους Μπολσεβίκους. Μέλος της ΕΕ του Σοβιέτ του Πέτρογκραντ από την άνοιξη του 1917, Λαϊκή Κομισάριος για την Κοινωνική Πολιτική μετά τον Οκτώβρη. Πολύ σημαντική φεμινίστρια, δίνει μεγάλη μάχη για τα κοινωνικά και ατομικά δικαιώματα των γυναικών στην Ρωσία, υπερασπίζεται την ερωτική ελευθερία των γυναικών και την υπέρβαση του θεσμού του γάμου. Τάσσεται ηγετικά με την ΕΑ και γράφει την μπροσούρα « Η Εργατική Αντιπολίτευση», που αποτελεί το επίσημο πρόγραμμα της τάσης. Δίνει έναν λογοτεχνικό και συναισθηματικό χρωματισμό στην καταγγελία του γραφειοκρατισμού, κάτι που βοηθά συχνά στην ταύτιση της τάσης με το πρόσωπο της Κολλοντάι, πράγμα όχι απολύτως ακριβές. Μετά την ήττα της ΕΑ, τοποθετείται με γενναιότητα στο Τρίτο Συνέδριο της Κομμουνιστικής Διεθνούς κατά της ΝΕΠ και υπέρ των απόψεων της ΕΑ. Δεν διαγράφεται, παρά το ότι στο 11ο Συνέδριο του κόμματος το 1922 αυτή, ο Σλιάπνικοφ και ο Μεντβέντεφ προτείνονται για διαγραφή. Μετά, εγκαταλείπει την Αντιπολίτευση. Ακολουθεί διπλωματική καριέρα επί Στάλιν και το 1943 γίνεται πρέσβυς της ΕΣΣΔ στην Σουηδία. Πεθαίνει ειρηνικά στην Μόσχα το 1952.
5.Αλεξέι Κιζέλιοφ ( Alexei Kiselyov 1879-1937). Μέλος του ΡΣΔΕΚ από το 1898, στον παράνομο μηχανισμό των Μπολσεβίκων. Το 1914 στην ΚΕ του κόμματος εξορίζεται στην Σιβηρία. Αναπληρωαματικό μέλος της ΚΕ από το 1917 ως το 1934. Πρόεδρος του συνδικάτου των Μεταλλωρύχων. Μετά την ήττα της ΕΑ, συνθηκολογεί με την πλειοψηφία. Σε ανώτερα αξιώματα της Ρωσικής Ομοσπονδίας ΣΣΔ. Συλλαμβάνεται το 1937 για αντισοβιετική δράση και εκτελείται.
6.Κιρίλ Ορλόφ ( Kirill Orrlov). Μέλος του Συμβουλίου της Πολεμικής Βιομηχανίας της Σοβιετικής Ρωσίας, πρώην ναύτης του τσαρικού Πολεμικού Ναυτικού και στασιαστής στο θωρηκτό Ποτέμκιν το 1905.
Αναφέρονται ακόμη οι Alexander Tolokontsev και Genrikh Bruno, στελέχη της πολεμικής βιομηχανίας και Ivan Kutuzov, πρόεδρος της Ένωσης των υφαντεργατών, οι οποίοι, επίσης, εκτελέσθηκαν το 1937 (βλ. σε Barbara Allen “Shlyapnikov” ) και Mikhail Chelyshev ( μέλος της ΚΕ Ελέγχου του κόμματος), ο οποίος πέθανε από καρδιακό επεισόδιο το 1937 κατά την ανάκρισή του από την NKVD.
Όσον αφορά τώρα το κοινωνικό πλαίσιο και την κοινωνική βάση της Εργατικής Αντιπολίτευσης.
Όπως φαίνεται και από το κοινωνικό προφίλ των βασικών ηγετών της ΕΑ, με την εξαίρεση της Κολλοντάι, πρόκειται-πιθανότατα- για μια καθαρά εργατική-προλεταριακή τάση και μαζικό ρεύμα. Και ειδικότερα για μια τάση που στηρίζεται σε εκείνα τα εργατικά ταξικά στρώματα που πρωταγωνίστησαν στις επαναστάσεις του 1905, του Φεβρουαρίου και του Οκτωβρίου 1917.
Όπως το περιγράφει η ίδια η Κολλοντάι στο έργο της «Η Εργατική Αντιπολίτευση»:
«Μόνον οι εργάτες με την πιο ισχυρή προλεταριακή ταξική συνείδηση, το πραγματικό άνθος της ανερχόμενης επαναστατικής τάξης αντιστέκονται στη διαφθορά της εξουσίας, στις μικρότητες της ματαιοφροσύνης, στον πειρασμό των «σταδιοδρομιών στις υπηρεσίες», με δύο λόγια στον «σοβιετικό γραφειοκρατισμό» και παραμένουν σε στενή σχέση με τις «μάζες», με τους εργάτες, με τα «κατώτερα στρώματα», από τα οποία προέρχονται, αφού μπόρεσαν να διαφυλάξουν την οργανική τους σύνδεση με τα στρώματα αυτά, ενάντια στην επίδραση των υψηλών θέσεων του κράτους των σοβιέτ. .» ( «Η Εργατική Αντιπολίτευση», οπ. π. , 1975, σελ. 18).
« Οι συνδικαλιστές …. και τα συνδικάτα, τα τελευταία χρόνια υπέφεραν λιγότερο από τη διαλυτική επίδραση διαφόρων συμφερόντων ξένων προς το προλεταριάτο 9που προέρχονται από την αγροτική τάξη και τα αστικά στοιχεία που προσχώρησαν στο καθεστώς των σοβιέτ) των συμφερόντων που παραμορφώνουν τις κρατικές μας υπηρεσίες. .» Οπ. π. σελ. 19.
«η εργατική Αντιπολίτευση είναι επομένως το προχωρημένο τμήμα του προλεταριάτου που δεν ξέκοψε από μια ζωντανή επαφή με τις οργανωμένες σε συνδικάτα εργατικές μάζες και που δεν διαλύθηκε μέσα στις κρατικές υπηρεσίες». Οπ. π. σελ. 21.
Η Κολλοντάι και οι συνδικαλιστές ηγέτες της ΕΑ διαφορίζονται εξηγώντας την ταξική τους σύνθεση:
-από τα τμήμα του προλεταριάτου που εμπλέχτηκε στον Εμφύλιο και χάθηκε σε αυτόν. .
-από τα τμήματα του προλεταριάτου που μπήκαν με κρατική και κομματική υπόδειξη στις κρατικές υπηρεσίες και τροφοδότησαν το γραφειοκρατικό στρώμα.
-από τμήμα των εργατών που προέρχονται από αστικά και αγροτικά στρώματα και δεν έχουν, εξ αυτού του λόγου, καθαρή ταξική συνείδηση. Αυτός ο αντι-αγροτισμός, η προσπάθεια να χωριστεί το καθαρά προλεταριακό από το αγροτικό, την στιγμή που η μεγάλη πλειοψηφία των εργατών έχει και αγροτική ταξική καταγωγή είναι και η μεγάλη πολιτική «αδυναμία’, κατά την γνώμη μας της ΕΑ, που θα την στρέψει άκριτα κατά της στροφής του 1921 στην ΝΕΠ.
Σε κάθε περίπτωση, η ΕΑ διεκδικεί την εργατική τάξη της παραγωγής, που είναι και το πιο συνειδητό τμήμα, και ιδίως την εργατική τάξη της παραγωγής που μέσω του συνδικαλισμού μένει κοντά στην πραγματικότητα της εργασιακής διαδικασίας.
Όσον αφορά την ειδικότερη κοινωνική σύνθεση της ΕΑ, φαίνεται να εκπροσωπούνται σε μεγάλο βαθμό οι μεταλλεργάτες των μεγάλων βιομηχανικών κέντρων της Ρωσίας. , Με βάση την Ιστορία των ρωσικών επαναστάσεων ( πχ το περίφημο εργοστάσιο Πουτίλοφ στην Πετρούπολη), οι μεταλλεργάτες είναι όντως το κορυφαίο εργατικό στρώμα στην επαναστατική διαδικασία το 1905 και το 1917. Είναι η κύρια μορφή των «μαστόρων» στα μεγάλα συμβουλιακά κινήματα της Ευρώπη του 1917-1923, αν και υπάρχει μεγάλη θεωρητική συζήτηση για το αν οι μεταλλεργάτες μάστορες ήταν και το πιο επαναστατικό στρώμα σε αυτά τα κινήματα ( βλ. πχ τις αντίθετες απόψεις του Γερμανού μαρξιστή ιστορικού Καρλ Χάιντς Ροτ, από την σκοπιά πχ της μαρξιστικής Αυτονομίας, επίσης βλ. σε Dick Geary «Το ευρωπαϊκό εργατικό κίνημα 1848-1939», Θεσσαλονίκη 1988, Παρατηρητής σελ. 194-200 ). Πάντως, ο μάστορας είναι λογικό να ζητά την αυτοδιεύθυνση της παραγωγής στον βαθμό που οι νέες μέθοδοι της σοβιετικής εξουσίας, μέσω της Βέσενκα και των glavki, οδηγούν στην παραγωγική του εξαφάνιση και αντικατάσταση από τον ταιυλοροποιημένο ανειδίκευτο εργάτη. Το αν αυτή η ρήξη με την διεύθυνση συνεπάγεται και μια γνήσια αυτοδιαχειριστική τάση ή αν κατανοεί σε βάθος το πρόβλημα της αφαίρεσης της γνώσης/ εξουσίας από τον μηχανισμό των ειδικών και γραφειοκρατών είναι ένα ζήτημα που θέλει πολλή έρευνα και ειδικότερη μελέτη. Δεν έχουμε αρκετά στοιχεία από τις πηγές που να το φωτίζουν επαρκώς.
Ο συνδικαλιστής ηγέτης Τόμσκυ το 1921 θα πει πολύ καθαρά ότι «η μεταλλουργία στην Ρωσία είναι η βάση του βιομηχανισμού και του επαναστατικού συνδικαλισμού» ( Daniels οπ. π. σελ. 127).
Περαιτέρω, η γεωγραφική βάση της ΕΑ είναι κυρίως η περιοχή του κυβερνείου και της περιφέρειας της Μόσχας. Εδώ, η τάση αυτή συγκεντρώνει πολλή μεγάλη απήχηση31. Ομοίως, μεγάλη απήχηση έχει η ΕΑ στους εργάτες της λεκάνης του Ντόνμπας και της περιοχής του Λουχάνσκ, όπου έχουμε επίσης βαρειά βιομηχανία, μεταλλουργία, μεταλλωρύχους και άλλων μορφών ορυχεία (Daniels σελ. 127). Αναφέρεται ακόμη η ζώνη των μεταλλουργών και μεταλλωρύχων των Ουραλίων.
Η μεταλλουργία είναι ο βασικός κόμβος της ΕΑ32. Διατηρούν σχετική υπεροχή, επίσης, στην περιοχή της Σαμάρα προς τα Ουράλια και τον Βόλγα και μεγάλη επιρροή και συμπάθεια στην Ουκρανία, τουλάχιστον ως το 1920. Σε όλες αυτές τις περιοχές, η εργατική τάξη του μετάλλου και της βαριάς βιομηχανίας ( σε κάποιες περιπτώσεις και της ελαφριάς) έχει επιδείξει το 1917-1923 μεγάλη ταξική μαχητικότητα και ανεξαρτησία και εννοεί την συμπάθεια ή ένταξη στην ΕΑ ως συνέχεια της προηγούμενης μαχητικότητας. Αυτή η εργατική τάξη αντιπαθεί τους εργάτες που έγιναν «κρατικοί ή κομματικοί υπάλληλοι». Αντιπαθεί, σε μικρότερο βαθμό, με έναν τρόπο πατροκτονικό και τα αγροτικά στρώματα, που τα θεωρεί και ως μισοκουλακικά. Είναι σαφές ότι αυτή η αντιγραφειοκρατική ταξική ανεξαρτησία ενέχει και έναν ακραίο ταξικό εργατισμό: δεν υπάρχει τίποτε άλλο ταξικά αξιόλογο πέρα από τον εργάτη που απασχολείται στην παραγωγή.
Αυτός ο «εργατισμός» αμφισβητεί και ένα βασικό Ευαγγέλιο των Μπολσεβίκων ότι το συνδικάτο είναι μια περιορισμένη ταξική οργάνωση των εργατών που φτάνει μόνο ως τον ρεφορμισμό ή τον αναρχοσυνδικαλισμό, ενώ η ώριμη πολιτική ταξική συνείδηση υπάρχει μόνο στο κόμμα και την παράγουν κυρίως επαναστάτες διανοούμενοι (Λένιν, «Τι να κάνουμε», 1902). Όμως, το παράδοξο εδώ είναι το γεγονός ότι αυτή η τάση που επικρίνεται σύντομα ως «αναρχοσυνδικαλιστική» είναι ταυτόχρονα και συνδικαλιστές και μέλη-στελέχη του κόμματος. Τίθεται ένα ζήτημα πρωτόγνωρο για τον μπολσεβικισμό ως τότε: τι συμβαίνει όταν οι κομματικοί μεταλλεργάτες, που είναι την ίδιαν στιγμή και κορυφαίοι συνδικαλιστές, δεν αναγνωρίζουν το διοικητικό μονοπώλιο της κρατικής-κομματικής ηγεσίας και των αστών ειδικών και ζητούν τουλάχιστον μια συνεκμεταλλευση και συνδιαχείριση της εξουσίας στην παραγωγή με αυτούς. Εδώ, η κομματική ηγεσία αισθάνεται ότι, ενώ η ίδια εκφράζει το καθολικό κρατικό συμφέρον της εργατικής τάξης, μια άλλη θέσμιση των εργατών, ακόμη και αν είναι πιο συγκεντρωτική από τις παλιές εργοστασιακές επιτροπές του 1918, της αμφισβητεί αυτό το εξουσιαστικό μονοπώλιο, μόλο που η δική της θέαση είναι του επιπέδου του μερικού και του πρόσκαιρου, κατά την ιδεολογία των Μπολσεβίκων, και όχι, σε καμία περίπτωση, του μόνιμου και του καθολικού, που αντιστοιχεί αποκλειστικά στην κομματική ηγεσία.

Αλεξάντερ Σλιάπνικοφ
7. Η ΕΑ ως αντιπολιτευτική τάση κατά την πορεία προς το Δέκατο Συνέδριο του κόμματος (Νοέμβριος 1920-Μάρτιος 1921). ..
Η εγκαινίαση της διαμάχης για τα συνδικάτα συντελείται στην σύνοδο της Κεντρικής Επιτροπής του κόμματος τον Νοέμβριο του 1920 ( 8 και 9 Νοεμβρίου)33. Η ΚΕ οφείλει να προετοιμάσει την εισήγηση στην κομματική φράξια του ARCCTU εν όψει της Συνδιάσκεψης των Πανρωσικών Συνδικάτων λίγο αργότερα.
Η διαδικασία ξεκινά με την τοποθέτηση του αρχισυνδικαλιστή Τόμσκυ, ο οποίος επιτίθεται με οξύτητα στην λειτουργία της Τσεκτράν. Η ομιλία του Λένιν συγκλίνει με τον Τόμσκυ υποστηρίζοντας σε υψηλούς τόνους ότι «η Τσεκτράν έχει αποξενώσει τους εργάτες από το κόμμα» και ότι οποιαδήποτε ρήξη μεταξύ κόμματος και συνδικάτων θα είναι μοιραία για την σοβιετική εξουσία. Η διαμάχη μεταξύ Λένιν και Τρότσκυ οξύνεται. Προς την κατεύθυνση της εξισορρόπησης μια σειρά από στελέχη όπως οι Κάμενεφ, Τόμσκυ, Μπουχάριν, Σερεμπριάκοφ, Σεργκέεφ, Τζερτζίνσκυ, Ράντεκ, Κρεστίνσκυ, Ρύκοφ και Ζηνόβιεφ μεσολαβούν για να βρεθεί λύση. Αποφασίζεται να εισηγηθεί ο Ζηνόβιεφ στον κομματική φράξια αντί του Λένιν για να πέσουν κάπως οι τόνοι.
Ο Τρότσκυ καταθέτει την δική του άποψη για τον ρόλο των συνδικάτων. Η εισήγησή του ( προσχέδιο) θα οριστικοποιηθεί στα τέλη Δεκεμβρίου με τον τίτλο « Ο ρόλος και τα καθήκοντα των συνδικάτων» (το κείμενο στο Marxists Internet Archive. Σύνδεσμος https: //www. marxists. org/history/ussr/government/party-congress/10th/16d-abstract. htm ). Επιμένει έντονα στην στρατιωτικοποίηση της εργασίας, η οποία είναι « μια ιδεολογική στρατιωτικοποίηση». Όπως και στην συστηματική στρατιωτικοποίηση των μεταφορών και ειδικότερα των σιδηροδρόμων.
Ο Τρότσκυ επιμένει στην συγχώνευση κράτους, επιχειρήσεων και συνδικάτων:
« Στα πλαίσια του εργατικού κράτους, …. Η παράλληλη ύπαρξη των οικονομικών οργάνων και των οργανώσεων τω συνδικάτων μπορεί να γίνει ανεκτή μόνο ως προσωρινό φαινόμενο…. οι σκέψεις και πράξεις του κομμουνιστικού κόμματος, των συνδικάτων και των κυβερνητικών οργάνων πρέπει να κατευθυνθούν προς την συγχώνευση στο προσεχές διάστημα, λίγο ή πολύ, των οικονομικών με τα συνδικαλιστικά όργανα» ( Shapiro σελ. 277). .
Ο Λένιν υποχρεώνεται να καταθέσει μιαν αντιπρόταση, η οποία δεν αίρει μεν την στρατιωτικοποίηση της εργασίας, αλλά υποβαθμίζει την ένταση των μορφών και ιδίως των διατυπώσεων του Τρότσκυ. Τα συνδικάτα πρέπει να έχουν έναν ρόλο στήριξης της παραγωγής και όχι μόνο καταναλωτικό ( εδώ: συμφωνία με τον Τρότσκυ), αλλά να μην συγχωνευθούν με το κράτος.
Πρέπει να γίνουν ένα είδος «ιμάντα μεταβίβασης» ανάμεσα στο κόμμα και την εργατική τάξη34.
Οι δύο τοποθετήσεις κατέβηκαν αντιπαραθετικά προς ψήφιση: η άποψη του Τρότσκυ καταψηφίστηκε με οκτώ ψήφους κατά και επτά υπέρ. Η άποψη του Λένιν υπερψηφίστηκε με δέκα ψήφους υπέρ και τέσσερις κατά ( κατά μια άλλη εκτίμηση, η θέση του Λένιν πήρε οκτώ ψήφους υπέρ). Στην Ιστορία, η άποψη του Λένιν έμεινε γνωστή ως η άποψη των «δέκα» και η άποψη του Τρότσκυ ως η άποψη των «οκτώ» ( Βλ. και σε Shapiro σελ. 275, Daniels σελ. 130-131). Προσωρινά, απαγορεύθηκε στον Τρότσκυ να ασκήσει ζύμωση στο κόμμα με βάση την δική του άποψη.
Δεν υπάρχει καταγραφή της άποψης της Εργατικής Αντιπολίτευσης σε αυτήν την συνεδρίαση της ΚΕ.
Υιοθετήθηκε, επίσης, μια απόφαση της ΚΕ για το ζήτημα της Τσεκτράν, η οποία, ομοίως, ήταν επιθετική προς τις μεθόδους του Τρότσκυ. Σύμφωνα με αυτήν:
«Είναι απαραίτητο να διεξαγάγουμε την πιο ενεργητική και συστηματική πάλη προκειμένου να εξαλείψουμε τον εκφυλισμό του ( αναγκαίου) συγκεντρωτισμού και των στρατιωτικοποιημένων μορφών εργασίας προς την γραφειοκρατία, την έπαρση, τον ψευτοαρχηγισμό ( “petty officialdom”) και την επέμβαση στα συνδικάτα. Υγιείς μορφές στρατιωτικοποίησης της εργασίας θα στεφθούν με επιτυχία μόνο αν το κόμμα, τα σοβιέτ και τα συνδικάτα επιτύχουν να εξηγήσουν αυτές τις ανάγκες, προκειμένου να σωθεί η χώρα, στις ευρύτατες εργατικές μάζες». Η Τσεκτράν έπρεπε «να ενισχύσει και να αυξήσει τις ομαλές μορφές της προλεταριακής δημοκρατίας εντός των συνδικάτων»35.
Ταυτοχρόνως, η ΚΕ αποφάσισε τον σχηματισμό μιας επιτροπής από τα μέλη της για την συστηματικότερη προσέγγιση του ζητήματος των συνδικάτων με επικεφαλής τον Ζηνόβιεφ. Σε αυτήν τοποθετήθηκαν αρχικά οι Τόμσκυ, Ρούτζουτακ, Ρύκοφ και Τρότσκυ. Όμως, ο Τρότσκυ αρνήθηκε την συμμετοχή του γιατί δεν του δινόταν η δυνατότητα να προπαγανδίσει την άποψή του στο κόμμα.
Στην συνέχεια, στις 9 Νοεμβρίου συνεδρίασε η κομματική φράξια του συμβουλίου των Συνδικάτων, ενώ η Επιτροπή Ζηνόβιεφ είχε διευρυνθεί με τους Αλεξάντερ Σλιάπνικοφ και Γιούρι Λουτοβίνοφ, που ηγούντο στην υπό διαμόρφωση ΕΑ. Επιχειρήθηκε η συμβιβαστική επίλυση των διαφωνιών. Λίγο αργότερα, και οι συνδικαλιστές της ΕΑ θα έπαυαν να συμμετέχουν στην Επιτροπή Ζηνόβιεφ.
Στα τέλη Νοεμβρίου 1920, διεξάγεται η Πανρωσική Συνδιάσκεψη των συνδικάτων της Σοβιετικής Ρωσίας. Εδώ κρατείται μια ισορροπία με την παρέμβαση του Ρούτζουτακ ως εκπροσώπου της ΚΕ των Μπολσεβίκων: από την μια πλευρά τονίζεται η ανάγκη για την πιο σκληρή εργασιακή πειθαρχία στην παραγωγή, από την άλλη υπενθυμίζεται το σημείο 5 του Ογδόου Συνεδρίου των Μπολσεβίκων για την ανάληψη της διοίκησης του οικονομικού μηχανισμού από τα συνδικάτα.
Όμως, στην επόμενη σύνοδο της ΚΕ, στις 7 Δεκεμβρίου 1920, οι τάσεις Λένιν και Τρότσκυ συγκρούστηκαν πιο έντονα. Η απροιθυμία του Τρότσκυ να κινηθεί προς μια πιο συμβιβαστική θέση ωθεί τον Ζηνόβιεφ να προτείνει την διάλυση της Τσεκτράν αλλά και του Γκλάβιτπουτ ( Πολιτικού Τμήματος των Σιδηροδρόμων). Ο Ζηνόβιεφ στηρίζεται σε αυτό από τον Λένιν και τον Τόμσκυ. Με μια οριακή πλειοψηφία ( 8 προς 7), η πρόταση αυτή καταψηφίζεται και προτείνεται η αναβολή της διάλυσης της Τσεκτράν ως τον Φεβρουάριο και ( πρόταση Μπουχάριν) η ενίσχυση της τάσης να εκλέγονται αντιπρόσωποι στα συνδικάτα όχι μόνο λόγω της πολιτικής τους αξιοπιστίας αλλά και βάσει της τεχνικής και διαχειριστικής τους ικανότητας. Στις 9 Δεκεμβρίου, κάτω από συνθήκες πίεσης, ο Τρότσκυ παραιτείται από πρόεδρος της Τσεκτράν.
Όπως εύστοχα παρατηρεί ο Shapiro ( σελ. 277-280), η απόσταση ανάμεσα στην πλατφόρμα Τρότσκυ και την πλατφόρμα Λένιν δεν ήταν τραγικά μεγάλη.
Στην ουσία, επρόκειτο για δύο διαφορετικές τακτικές διαχείρισης της εργατικής και συνδικαλιστικής δυσαρέσκειας προς το κόμμα. Ο Τρότσκυ επέλεγε την κατά μέτωπο σύγκρουση με τα συνδικάτα, ενώ ο Λένιν προσπαθούσε να βρει ένα σημείο συμβιβασμού με τα συνδικάτα, κατανοώντας ότι η στάση του Τρότσκυ θα όξυνε την κρίση εκπροσώπησης μεταξύ κόμματος και οργανωμένης εργατικής τάξης, σε μια συγκυρία όπου όλη η εργατική τάξη αντιμετώπιζε με καχυποψία ή και εχθρότητα το κόμμα (φθινόπωρο 1920 – άνοιξη 1921). Και οι δύο συμπίπτουν α) στην άρνηση της διεύθυνσης της παραγωγής από τα συνδικάτα β) στην ενίσχυση της εργασιακής πειθαρχίας, των καταναγκαστικών μέτρων και του ελέγχου του κόμματος πάνω στα συνδικάτα. Ούτε ο ένας ούτε ο άλλος δέχονται τα συνδικάτα ως αυτόνομο κοινωνικό παράγοντα. Σε καμία περίπτωση.
Ο Λένιν επιλέγει μια τακτική που προωθεί πιο πολύ την πειθώ έναντι του καταναγκασμού, εισάγοντας και ορισμένα «δολώματα» όπως η υπόσχεση της ενίσχυσης της εκλογής έναντι του διορισμού των αντιπροσώπων στα συνδικαλιστικά όργανα.
Από την άλλη πλευρά, ο Τρότσκυ, με βασικό σύμμαχο τον Μπουχάριν (που ακολουθεί την πλατφόρμα των Οκτώ του Τρότσκυ), αναβαθμίζει το ζήτημα της « προλεταριακής δημοκρατίας», η οποία, ουσιαστικά, έχει δημαγωγικό χαρακτήρα. Δεν σημαίνει θεσμικές εγγυήσεις για τους εργάτες ή διασφάλιση των θεσμών τους, αλλά την επισήμανση του κινδύνου αν « το άνθος του προλεταριάτου» ελέγχονταν ……από τη εργατική αριστοκρατία των συνδικάτων».
Παρά το ότι κάποιες στιγμές η ενότητα της Κεντρικής επιτροπής φαίνεται να διακυβεύεται, αυτό που την συνέχει είναι μια πλειοψηφία, η οποία είναι βαθύτερα αντισυνδικαλιστική και αυταρχική έναντι των συνδικάτων.
Στις 22 με 29 Δεκεμβρίου συνέρχεται το Όγδοο Πανρωσικό Συνέδριο των Σοβιέτ. Σε αυτό, ο Ζηνόβιεφ απευθύνει ύμνους στην αποκατάσταση της εργατικής δημοκρατίας, στα μέτρα και στα επίπεδα του 191736.
Κεντρικό σημείο της πορείας προς το Δέκατο Συνέδριο είναι η απολύτως δημόσια συζήτηση ανάμεσα στις διαφορετικές κομματικές τάσεις και απόψεις, η οποία είναι σχετικά πρωτοφανής για την πρακτική των Μπολσεβίκων και του σοβιετικού κράτους. Οργανώνεται μια μαζικότατη δημόσια συζήτηση για τον ρόλο των συνδικάτων στο περίφημο θέατρο Μπολσόι της Μόσχας το απόγευμα της 30ης Δεκεμβρίου 1920. Οι οργανωτές είναι η κομματική φράξια στο Όγδοο συνέδριο των Σοβιέτ, τα κομματικά μέλη του ανώτατου οργάνου των συνδικάτων καθώς και άλλες οργανώσεις του κόμματος. Η αίθουσα, όπως περιγράφεται, ήταν κατάμεστη.
Στην εκδήλωση αυτή παρουσιάζεται δημόσια, ουσιαστικά για πρώτη φορά, η τάση της Εργατικής Αντιπολίτευσης. Ήδη, έχει εκδοθεί η ομώνυμη μπροσούρα της Κολλοντάι. Τις απόψεις της Εργατικής Αντιπολίτευσης παρουσιάζει στο Μπολσόι ο Αλεξάντερ Σλιάπνικοφ.
Η κεντρική λογική της Εργατικής Αντιπολίτευσης έγκειται στον κίνδυνο γραφειοκρατικοποίησης της κοινωνίας και της οικονομίας και οικοδόμησης ενός γραφειοκρατικού μηχανισμού διοίκησης της παραγωγής, στον οποίο οι εργαζόμενοι και οι εκπρόσωποί τους δεν έχουν καμία πρόσβαση. Όπως εξηγεί η Κολλοντάι στην μπροσούρα της, όσο πιο χαμηλά κατεβαίνεις στην ιεραρχία του κόμματος και του κράτους, τόσο περισσότερους εκπροσώπους της ΕΑ συναντάς. Όσο πιο ψηλά, τόσο λιγότερους. Τα συνδικάτα δεν πρέπει να είναι υποταγμένα στο κράτος ή ενσωματωμένα σε αυτό. Πρέπει να διατηρήσουν την ανεξαρτησία τους και όχι μόνο αυτό. Πρέπει να πρωτοστατήσουν στη συγκρότηση ενός Συνεδρίου των Παραγωγών σε πανρωσική κλίμακα, το οποίο αυτό θα διοικεί την παραγωγή κεντρικά.
Η ΕΑ προβάλλει στον δημόσιο λόγο της τέσσερις αρνήσεις ή αντιπαραθέσεις ( περιέχονται και στην ομώνυμη μπροσούρα σελ. 47-77):
-Την εμπιστοσύνη στις μάζες αντί για τον συγκεντρωτικό έλεγχο και διοίκηση πάνω σε αυτές. Εδώ εντάσσεται και η πρόταση για το Πανρωσικό Συμβούλιο ή Συνέδριο Παραγωγών.
-Το δίπολο γραφειοκρατία ή πρωτοβουλία των μαζών. Σε συνδυασμό με την πάλη για πιο εργατική σύνθεση του Κόμματος, των οργάνων και στελεχών του, ένα είδος εκκαθάρισης υπέρ μιας πιο εργατικής σύνθεσης. Εδώ εντάσσεται και το αίτημα για μισθολογικό εξισωτισμό.
-Τον εκδημοκρατισμό των διαδικασιών του κόμματος και την αποφυγή ενός γραφειοκρατικού συγκεντρωτισμού ως μοντέλου στην θέση του δημοκρατικού συγκεντρωτισμού.
-Τέλος, την αποδοχή του συστήματος εκλογής και όχι διορισμού οργάνων στο κράτος και το Κόμμα και την ελευθερία έκφρασης απόψεων, τάσεων[1] κλπ.
Επιπλέον, θέτει το κρίσιμο ζήτημα της αναγκαίας βελτίωσης της καθημερινής υλικής ζωής των εργατών και των συνθηκών της.
Πέραν των άλλων, είναι αρκετά φανερό ότι πρόκειται για μια τάση, κυρίως στρεφόμενη κατά των μεθόδων Τρότσκυ, Λαϊκού Κομισσαριάτου Άμυνας-Μεταφορών και Τσεκτράν, η οποία διεκδικεί αναβάθμιση και των συνδικάτων αλλά και του ρόλου ιδίως των συνδικαλισμένων εργατών στην διοίκηση και διαβάθμιση της παραγωγής. Η τάση γεννήθηκε μέσα από τον αγώνα κατά της Τσεκτράν. Αμφισβητεί την διεύθυνση της οικονομίας από τους «αστούς ειδικούς», όλου του πλέγματος κράτος-κοινωνία από μια γραφειοκρατική κομματική ηγεσία, την υποταγή του κόμματος σε μια στενή ηγετική ομάδα που ελέγχει έναν ισχυρό γραφειοκρατικό μηχανισμό. Για πρώτη φορά ( πριν από τον Λένιν το 1922-1923 και τον Τρότσκυ από το 1923 και εξής), μια κομματική τάση ή ρεύμα αντιμετωπίζει την γραφειοκρατία και τον γραφειοκρατισμό ως το βασικό σοβιετικό πολιτικό πρόβλημα. Το είχαν θέσει, βεβαίως, και οι «Αριστεροί Κομμουνιστές» το 1918, αλλά η πολιτική ζωή τους ήταν πολύ βραχύβια. Επίσης, προτείνει ένα μοντέλο διοίκησης όλης της οικονομίας από έναν θεσμό σχετικά αυτόνομο από το κόμμα και το κεντρικό κράτος. Όπως όμως έχουμε ήδη τονίσει, δεν διασαφηνίζουν πώς η γνώση και η ειδίκευση των αστών ειδικών μπορεί να διαχυθεί στην κοινωνία, και άρα δεν ανοίγουν σε βάθος τα ζητήματα του κοινωνικού καταμερισμού εργασίας και της αντίθεσης διευθυνόντων-εκτελεστών37 ούτε αμφισβητούν την κλασσική αντίληψη για την ουδετερότητα της τεχνικής και της επιστήμης. Ούτε, επίσης, είναι σαφές αν και πώς οι εργάτες στην καθημερινότητά τους θα μετέχουν άμεσα στην οργάνωση του σχεδιαστικού και παραγωγικού μηχανισμού ( κατά επιχείρηση αλλά και κεντρικά), ή αν τα συνδικάτα θα αποτελούν δυνάμει μια άλλη -παράλληλη συγκεντρωτική διοίκηση, που μοιραία θα υποκύψει στον πειρασμό του γραφειοκρατισμού και αυτή.
Πέρα από το ζήτημα του άρθρου 5 και της ανάληψης της διεύθυνσης της οικονομίας από τα συνδικάτα, ο Σλιάπνικοφ επικρίνει τον κατακλυσμό του κόμματος από τους αστούς ειδικούς και τεχνικούς-επιστήμονες, την μορφωμένη αστική τάξη, τους αγρότες, και άλλα μη εργατικά ταξικά στοιχεία. Το κόμμα, πέρα από την γραφειοκρατικοποίησή του, κινδυνεύει να γίνει στην σύνθεσή του μη προλεταριακό. Προτείνει ένα σύστημα «εργατικού ελέγχου» όπου και θα αποκατασταθούν οι καταργημένες εργοστασιακές επιτροπές και θα εκλέγεται ένα Συνέδριο Παραγωγών για την κεντρική διοίκηση και διαχείριση της βιομηχανίας και όλης της οικονομία. Επίσης, άμεσα, την διεύρυνση της συμμετοχής των συνδικάτων στην Βέσενκα και στον κεντρικό μηχανισμό σχεδιασμού. Επίσης, αντιτίθεται στην ανοιγμένη ψαλίδα μισθών και καλεί να ενισχυθεί ο μισθολογικός εξισωτισμός ( Μπρίντον οπ. π. σελ. 177-179).
Η εισήγηση του Τρότσκυ στο Μπολσόι αποτελεί και την παγίωση της άποψής του, που κατεβαίνει στην Κεντρική Επιτροπή ως η «Πρόταση των Οκτώ» ( Λ. Τρότσκυ, Ν. Μπουχάριν, Αντ. Αντρέγιεφ, Φ. Τζερτζίνσκυ, Κρ. Ρακόφσκι, Λ. Σερεμπριακοφ, Ε. Πρεομπραζένσκι, Ν. Κρεστίνσκυ).
Ουσιαστικά, ο Τρότσκυ θεωρεί ότι ο κίνδυνος του «αναρχοσυνδικαλισμού» τη Εργατικής Αντιπολίτευσης δεν απαντιέται πειστικά από την πλατφόρμα του Λένιν.
Η πλατφόρμα Λένιν ( «Πρόταση των Δέκα»), κατά τον Τρότσκυ, δεν απαντά πειστικά στο αίτημα για ριζική αλλαγή της σχέσης του κράτους με τα συνδικάτα καθώς και του ίδιου του ρόλου τους. Δεν απαντά στην κρίση που έχει ξεσπάσει όσον αφορά το ρόλο των συνδικάτων. Ιδίως, στην αντίφαση ανάμεσα σε έναν ρόλο διεκδικητικό και έναν ρόλο παραγωγικό. Η πλατφόρμα πάλι της «Εργατικής Αντιπολίτευσης είναι μια πλατφόρμα καθαρά αναρχοσυνδικαλιστική. Πέραν του ότι υποβαθμίζει τον εργατικό ρόλο του σοβιετικού κράτους, ζητά την πλήρη αλλαγή πορείας στην οργάνωση της παραγωγής, με την συμμετοχή ευρύτατων μαζών στη διοίκηση των επιχειρήσεων και τον κεντρικό σχεδιασμό. Μια τέτοια μεταβολή θα οδηγούσε την παραγωγή στην αναρχία και την αποδιοργάνωση( εδώ εννοούν: ότι η επίτευξη μιας απόλυτα συγκεντρωτικής και από τα επάνω οργάνωση της παραγωγής πρέπει να θεωρείται δεδομένη, μέσα από τη συνεργασία τεχνοκρατών και κρατικής γραφειοκρατίας).
Η εκπαίδευση των εργαζομένων μέσω των συνδικάτων οδηγεί σε μια νέα πρόσληψη τους ρόλου τους ως ρόλου παραγωγικού( σημεία 5,6 και 7 της πλατφόρμας). Αυτό σημαίνει ότι δεν πρέπει κυρίως να διεκδικούν τα υλικά τους συμφέροντα ( “their own welfare”), αλλά την άνοδο της παραγωγής και της παραγωγικότητας. Το ταξικό τους συμφέρον έγκειται κυρίως στην άνοδο της παραγωγικότητας. Μαζί με την στήριξη της παραγωγής, άνοδος της παραγωγικής προπαγάνδας ώστε οι εργαζόμενοι με ενθουσιασμό να μετάσχουν στα παραγωγικά τους καθήκοντα. Ταυτόχρονα, υφίσταται ανάγκη για την εντατικοποίηση της συγχώνευσης συνδικάτων και κράτους. Το συνδικάτο να γίνει το όχημα του κράτους, το οποίο καταγράφει τους εργαζόμενους, τους ορίζει στην θέση τους, ορίζει τα καθήκοντα και τον μισθό τους καθώς και τις νόρμες παραγωγής, τους τιμωρεί για παραμέληση της παραγωγής ή για άλλα παραπτώματα ( και πειθαρχικός θεσμός).
Τέλος, η ενδιάμεση άποψη του Λένιν. Ο Λένιν προσδιορίζει τα συνδικάτα ως «σχολεία του κομμουνισμού», ως όργανα μη κρατικά, τα οποία θα μεσολαβούν ανάμεσα στο κόμμα και την μη κομματική ευρύτερη εργατική τάξη», ως «ιμάντες μεταβιβασης μεταξύ κόμματος και εργατών». Εδώ καταθέτει και την γνωστή άποψή του ότι τα συνδικάτα δεν μπορούν να είναι κρατικά, δεδομένου ότι το σοβιετικό κράτος δεν είναι ένα καθαρό εργατικό κράτος, αλλά ένα γραφειοκρατικοποιημένο εργατικό κράτος ή ορθότερα ένα γραφειοκρατικοποιημένο κράτος εργατών και αγροτών. Ως αποτέλεσμα οι εργάτες πρέπει να μπορούν να προστατευθούν από το κράτος τους, αλλά και το κράτος τους από τους εργάτες ( Μπρίντον σελ. 175).
Τα συνδικάτα θα έπρεπε να δεχθούν μια περιορισμένη στρατιωτικοποίηση της εργασίας, αλλά και να μετέχουν με υποδείξεις τους στον βιομηχανικό σχεδιασμό. Επίσης, τάχθηκε κατά της μισθολογικής εξίσωσης, που πρότεινε η Εργατική Αντιπολίτευση, με το σκεπτικό ότι η εξίσωση βλάπτει την «αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας». Η περιορισμένη ανεξαρτησία τους είχε μια σημασία ως μέτρο άμυνας κατά των γραφειοκρατικών υπερβάσεων και της τάσης προς τον «κρατικό καπιταλισμό». Γύρω από τον Λένιν συγκροτήθηκε η πλειοψηφική «Πλατφόρμα των Δέκα» (Λένιν, Στάλιν, Ζηνόβιεφ, Κάμενεφ, Τόμσκυ, Καλίνιν, Ρούτζουτακ, Λοζόφσκυ, Πετρόφσκυ, Αρτέμ-Σεγκέγιεφ ). Η «πλατφόρμα των δέκα» αναφέρεται σε μια αργή συγχώνευση συνδικάτων και κράτους, για τον πολιτικό ρόλο των συνδικάτων ως ενδιάμεσων θεσμών ( «ιμάντων μεταβίβασης» μεταξύ κόμματος και ευρύτερων εργαζόμενων μαζών, για το ρόλο τους ως «σχολείων του κομμουνισμού» και ως οργάνων που υποστηρίζουν ως ιμάντες μεταβίβασης μέσα στην παραγωγή τις αρχές της δικτατορίας του προλεταριάτου38.
Στις 19-1-1921 ο Λένιν δημοσιεύει στην Pravda το άρθρο του «Η κρίση του κόμματος» ( “The Party Crisis”) όπου παρουσιάζει την ΕΑ ως μια αναρχοσυνδικαλιστική παρέκκλιση από την γραμμή του κόμματος, η οποία υποτιμά την αναγκαία στρατιωτικοποίηση της οικονομίας και μπορεί με την ανεύθυνη στάση της να οδηγήσει στην ανατροπή της δικτατορίας του προλεταριάτου.
8.Η πλατφόρμα της Εργατικής Αντιπολίτευσης
Οι βασικές θέσεις της ΕΑ δημοσιεύονται ως πρόταση προς το 10ο Συνέδριο στην Πράβντα την 25η Ιανουαρίου 1921.
Ο πυρήνας τους είναι η ομώνυμη μπροσούρα της Κολλοντάι. Οι ειδικότερες προτάσεις καταγράφονται στις σελίδες 81-90 της μπροσούρας ( «Η Εργατική Αντιπολίτευση», 1975, Βέργος).
- Η άμεση εφαρμογή του άρθρου 5 του οικονομικού προγράμματος του κόμματος το 1918 – ανάληψη της διεύθυνσης της οικονομίας τοπικά αλλά κυρίως κεντρικά από τα σοβιετικά συνδικάτα. Δι’ αυτού του τρόπου θα περιοριζόταν η επιρροή των μάνατζερ και αστών ειδικών αλλά και του κομματοκρατικού γραφειοκρατικού μηχανισμού. Στην πραγματικότητα, από το 1918 ως το 1921, τα συνδικάτα όχι μόνο δεν αναλαμβάνουν τον ρόλο του άρθρου 5, αλλά συνεχώς αποδυναμώνονται ( σελ. 82).
- Η επέκταση και γενίκευση της ισχύος της προλεταριακής δικτατορίας και της εργατικής συμμετοχής εναντίον του ρόλου των ειδικών και της γραφειοκρατίας ( σελ. 83-84).
- Να σταματήσει η μη εμπιστοσύνη του κόμματος και του κράτους στην εργατική τάξη.
- Να αναλάβουν άμεσα οι εργοστασιακές επιτροπές και οι συνδικαλιστικοί πυρήνες την διαχείριση και οργάνωση της παραγωγής, ενώ το Συνέδριο των Παραγωγών, εκλεγόμενο από τα συνδικάτα, θα αναλάβει τον συντονισμό και κεντρικό σχεδιασμό σε εθνική κλίμακα (σελ. 87-88).
- -Να αναληφθούν άμεσες πρωτοβουλίες για την βελτίωση της καθημερινής ζωής των εργατών: ρούχα, τρόφιμα, εργατικές κατοικίες οργάνωση μεταφοράς των εργατών, λαχανόκηποι κλπ).
Οι υπογράφοντες το κείμενο, πλην της περίπτωσης της Κολλοντάι, έχουν σαφές και βαρύ ταξικό στίγμα.
Ο Σλιάπνικοφ πρόεδρος της ΚΕ του Πανρωσικού Συνδικάτου των Μεταλλουργών. Ο αντιπρόεδρος του συνδικάτου Μ. Βλαντιμίροφ και ο γραμματέας Α. Σκλίζνεφ. Τα μέλη της ΚΕ: Σ. Μεντβέντεφ, Ι. Κοριάκιν, Β. Πλέσκοφ. Από την Κεντρική Διοίκηση των Πολεμικών Εργοστασίων, οι: ο πρόεδρος της ΚΕ Α. Τολοκόντσεφ. Τα μέλη της ΚΕ Π. Μπορίσοφ, Γ. Μπρούνο, Ια. Κουμπούσκιν. Ο αντιπρόεδρος του σοβιέτ της πολεμικής βιομηχανίας Κίριλλ Ορλόφ. Ο διευθυντής του glavki της Αεροπορίας: Μιχαήλοφ. Ο διευθυντής του εργοστασίου μηχανικών κατασκευών: Α. Βασίλιεφ. Ο πρόεδρος της Κεντρικής Διοίκησης Βαριάς Βιομηχανίας Ι. Κοτλιάκοφ. Ο πρόεδρος της Κεντρικής Διοίκησης της ένωσης εργοστασίων μηχανικής παραγωγής Ι. Μπαρούλιν. Ο πρόεδρος του εργοστασίου Σορμόφσκι: Τσέρνοφ-Γκρέσνεφ. Το μέλος του μοσχοβίτικου τμήματος της Πανρωσικής Ένωσης Εργατών Μετάλλου: Ν. Ιβάνοφ. Ο διευθυντής του Τμήματος Προπαγάνδας για την παραγωγή της Πανρωσικής Ένωσης εργατών Μετάλλου Ν. Κοπίλοφ. Ο πρόεδρος της ΚΕ της Παναρωσικής Ένωσης Ανθρακωρύχων Α. Κιζέλιεφ. Μέλη της ΚΕ της Ένωσης των Ανθρακωρύχων. Το μέλος της ΚΕ των Ανθρακωρύχων Β. Στροκίν. Ο πρόεδρος της ΚΕ των Ανθρακωρύχων του Κίζελοφ Ι. Ιαλούνιν. Μέλη της ΚΕ. Ο πρόεδρος της ΚΕ του συνδικάτου των υφαντουργών Ι. Κουτούζοφ. Ο πρόεδρος του συνδικάτου των Εργατών Γης Ν. κουριάκ.
Ο πρόεδρος της επαρχιακής επιτροπής του Κουρσκ για τον ανεφοδιασμό των εργατών Ιζβορίν. Το μέλος της Κεντρικής Επιτροπής Ελέγχου του κόμματος: Τσελίσεφ.
Έχουμε δηλαδή την αφρόκρεμα της συνδικαλιστικής ηγεσίας το 1920-1921 και μάλιστα των εκπροσώπων των εργατών στους πιο κεντρικούς παραγωγικούς τομείς- στο μέταλλο, στην εξόρυξη μετάλλου, στα ανθρακωρυχεία, στα υφαντουργεία, στους αγρότες γης. Αλλά, επιπλέον, και εκπροσώπους της διοίκησης μεγάλων παραγωγικών κλάδων και επιχειρήσεων, που διαφοροποιούνται από την κεντρική κρατική και κομματική διοίκηση και είναι υπέρ της συμμετοχής των συνδικάτων στην διοίκηση της παραγωγής. Έχουμε, δηλαδή, και μια περιορισμένη διάσπαση των κομμουνιστών διοικητών και διευθυντών της παραγωγής, και ιδίως της κρίσιμης πολεμικής βιομηχανίας. Αυτό καταδεικνύει ότι ένα τμήμα των αμεσοδημοκρατικών ιδεολογιών του 1917 έχει παραμείνει ζωντανό στα ανώτατα κλιμάκια του κόμματος, ιδίως αυτά που κρατούν την επαφή με την εργατική τάξη της παραγωγής.
Παρά την σημαντική μείωση πληθυσμού στις πόλεις, η Κολλοντάι υπολογίζει την σοβιετική εργατική τάξη το 1921 στα 7 εκατομμύρια άτομα.
9. Η επιρροή της ΕΑ στις προσυνεδριακές διαδικασίες του 10ου Συνεδρίου των Μπολσεβίκων-απέναντι σε μια γραφειοκρατική μηχανή
Κατά την προσυνεδριακή διαδικασία, το κέντρο πολιτικής επιρροής και δράσης της ΕΑ παραμένει η οργάνωση της περιοχής ( oblast) τη Μόσχας.
Η οργάνωση της Μόσχας, η οποία κατά τον Μπουχάριν, πρέπει «να «παραμείνει υγιής» και «να απομακρυνθούν τα πιο φραξιονιστικά της στοιχεία»39 , ασκεί οξεία κριτική στην οργάνωση του Πέτρογκραντ (ορμητήριο του Ζηνόβιεφ και της τάσης Λένιν) διότι δεν εκθέτει ισότιμα τις απόψεις στο προσυνεδριακό διάλογο αλλά και επειδή προτείνει ν εκλεγούν οι αντιπρόσωποι στο Συνέδριο με λίστες βάσει των διαφορετικών πολιτικών πλατφορμών. Η άποψη της οργάνωσης Πέτρογκραντ γίνεται δεκτή από την ΚΕ την 12-1-1921 ( Shapiro σελ. 288). Στην συνέχεια, η οργάνωση Μόσχας ζητά να χαλαρώσει η ένταση στον εσωκομματικό διάλογο. Αυτό συνδέεται και με το γεγονός ότι μέσα από την συνεννόηση των ομάδων Λένιν και Τρότσκυ ο κομματικός μηχανισμός (και ιδίως η Κεντρική Επιτροπή Ελέγχου υπό τον Solz ) στρέφεται με δριμύτητα κατά της ΕΑ και επιχειρεί με διοικητικά μέτρα να ελαττώσει την επιρροή της στις συνεδριακές διαδικασίες.
Οι αριθμοί στην οργάνωση Μόσχας, όπως φτάνουν σε εμάς40, είναι ενδεικτικοί μιας ισχυρής επιρροής της ΕΑ όπως και μιας ευρύτερης ακροαριστερής ( “Ultra Left”) τάσης υπέρ των συνδικάτων, με πυρήνα την Εργατική Αντιπολίτευση. Η συμμαχία ΕΑ- τάση Δημοκρατικού Συγκεντρωτισμού και τάση Ιγκνάτοφ ( σύμμαχος της ΕΑ) εκλέγει 120 αντιπροσώπους στο Συνέδριο, ενώ η τάση Λένιν 154 ( περίπου 60 τοις εκατό έναντι 40) 41. Στην ψηφοφορία για τις θέσεις του Συνεδρίου εντός της κομματικής επιτροπής της Οργάνωσης Μόσχας, η άποψη Λένιν παίρνει 19 ψήφους, η άποψη Τρότσκυ 7, η άποψη Μπουχάριν 4, η άποψη Σαπρόνοφ ( τάση ΔΣ) 4 και η άποψη Ιγκνάτοφ,3. Όταν καλούνται εκπρόσωποι των τοπικών οργανώσεων της Οργάνωσης Μόσχας να ψηφίσουν για τις θέσεις, η άποψη Λένιν λαμβάνει 57 ψήφους, η άποψη Τρότσκυ 20, η άποψη Μπουχάριν 1, η άποψη Σαπρόνοφ 7, η άποψη Ιγκνάτοφ 22 και η άποψη Σλιάπνικοφ 4, όλη μαζί η Άκρα Αριστερά 33 ψήφους ( Daniels οπ. π. σελ. 140).
Συνολικά προκύπτει ότι η ΕΑ και οι σύμμαχοί της πήραν στην Οργάνωση Μόσχας περίπου το ¼ των ψήφων, ενώ στο Πανρωσικό Συνέδριο των ανθρακωρύχων η ΕΑ έλαβε 62 ψήφους, η άποψη του Λένιν 137 και η άποψη του Τρότσκυ 8.
Σταδιακά, και όσο πλησιάζουμε προς το τελικό σώμα, η επιρροή της ΕΑ μειώνεται: αυτό οφείλεται στην συμμαχία όλων εναντίον της αλλά και στην λήψη διοικητικών μέτρων, στην αποστολή όλων των κορυφαίων στελεχών στις οργανώσεις για να αντικρούσουν τις απόψεις της. Σταδιακά, στην Οργάνωση Μόσχας η αρχική επιρροή της Άκρας Αριστεράς στο 40% τον Νοέμβριο του 1920 μειώνεται το 25% τον Φεβρουάριο το 1921. Στην Οργάνωση της Τούλα, όπου η ΕΑ είχε αρχικά πολύ μεγάλη επιρροή άποψη Λένιν λαμβάνει 287 ψήφους, η άποψη Τρότσκυ 72 και η ΕΑ 16 ψήφους.
Στο τελικό σώμα, η άποψη της ΕΑ και των συμμάχων της είναι τελικά ποσοτικά περιθωριακή. Στην ψηφοφορία για τις θέσεις και την πολιτική απόφαση, η θέση του Λένιν λαμβάνει 336 ψήφους, η θέση των Τρότσκυ-Μπουχάριν 5 ψήφους και η θέση της ΕΑ 18 ψήφους. Ενώ υπολογίζεται ότι συνολικά στο τελικό σώμα η ΕΑ με την ευρύτερη έννοια συγκεντρώνει κάπου 47 με 50 συνέδρους42. Το συνολικό σώμα απαρτίζεται από 700 συνέδρους, αλλά λόγω κάποιων σοβαρών περιστατικών όπως η εξέγερση της Κρονστάνδης θα ψηφίσουν μόνο 404 σύνεδροι.
Ας σημειωθεί στο σημείο αυτό ότι οι σύνεδροι της Εργατικής Αντιπολίτευσης στο 10ο Συνέδριο όχι μόνο καταδικάζουν την εξέγερση της Κρονστάνδης κατηγορηματικά (και για να αποσείσουν την κριτική ότι συγγενεύουν ιδεολογικά με αυτήν) αλλά και προτείνουν να πάνε στο μέτωπο κατά της Κρονστάνδης. Ορισμένοι μάλιστα από αυτούς μετέχουν στην επίθεση των Μπόλσεβίκων κατά των μελών της εξέγερσης.
10.Η διεξαγωγή του 10ου Συνεδρίου και η καταδίκη της Εργατικής Αντιπολίτευσης

Ο Λένιν με συνέδρους του Δεκάτου Συνεδρίου ( Μάρτιος 1921)
Το Δέκατο Συνέδριο του κόμματος των Μπολσεβίκων ( 8 ως και 16 Μαρτίου 1921) σηματοδοτεί την αντιπαράθεση όλου του επίσημου κρατικοκομματικού μηχανισμού με την Εργατική Αντιπολίτευση. Αυτό οξύνεται από το γεγονός ότι το καθεστώς αντιμετωπίζει τον Φεβρουάριο-Μάρτιο 1921 πολύ ισχυρή αμφισβήτηση και από την εργατική τάξη των πόλεων αλλά και από αγροτικές εξεγέρσεις λόγω της επισιτιστικής και οικονομικής κρίσης και παροξύνεται η αδυναμία του μοντέλου του πολεμικού κομμουνισμού να διαχειριστεί την οικονομική και κοινωνική κατάσταση. Ως αποκορύφωμα της κρίσης του πολεμικού κομμουνισμού, η εξέγερση της Κρονστάνδης στις αρχές Μαρτίου 1921 καθιστά την ενότητα του κόμματος υπαρξιακό ζήτημα για την επιβίωση του καθεστώτος των Μπολσεβίκων. Το 10ο Συνέδριο θα χαράξει την είσοδο στην Νέα Οικονομική Πολιτική, όπου η οικονομική φιλελευθεροποίηση ιδίως στον αγροτικό τομέα και το τέλος του Πολεμικού Κομμουνισμού θα συνδυαστεί με σκληρό μονοκομματικό πολιτικό έλεγχο από το κόμμα στην σοβιετική κοινωνία. Η ύπαρξη εσωκομματικής αντιπολίτευσης νοείται από τον Λένιν ως «πολυτέλεια», και οι δυνάμεις της τάσης Λένιν και της τάση Τρότσκυ ενώνονται σφιχτά σε ενιαίο μέτωπο για να συντρίψουν την Εργατική Αντιπολίτευση.
Η εισήγηση του Λένιν ορίζει την ΕΑ ως «κίνδυνο για την ασφάλεια της επανάστασης» και ως «αναρχοσυνδικαλιστική παρέκκλιση» ( Daniels οπ π. σελ. 146). Όλη του η τοποθέτηση προσπαθεί να ενοχοποιήσει σημαντικά την ΕΑ για την ευρύτερη κρίση που συγκλονίζει την Σοβιετική Ρωσία, σαν να υπαινίσσεται ότι η ΕΑ αποτελεί κατά κάποιον τρόπο τον ηθικό αυτουργό όλων των αναρχικών αντισοβιετικών τάσεων, περιλαμβανομένης και της Κρονστάνδης.
Στην πραγματικότητα, ο Λένιν επιρρίπτει στην ΕΑ τον κίνδυνο διάσπασης του κόμματος, αν και η ΕΑ ποτέ δεν υποστήριξε έναν τέτοιο ισχυρισμό (Shapiro οπ. π. σελ. 93).
Ακόμη οξύτερη είναι η τοποθέτηση του Τρότσκυ, ο οποίος έχει και μια «πολιτική βεντέτα» κατά των κομμουνιστών συνδικαλιστών λόγω της υπόθεσης της Τσεκτράν. Στην αντιπαράθεσή του με την ΕΑ, ο Τρότσκυ επαναλαμβάνει τις θέσεις του στο «Τρομοκρατία και κομμουνισμός» για την περιορισμένη αξία της εργατικής δημοκρατίας:
« Έχουν προβάλει επικίνδυνα συνθήματα ( “dangerous slogans”). Έχουν φετιχοποιήσει τις δημοκρατικές αρχές. Έχουν θέσει το δικαίωμα των εργατών να εκλέγουν τους αντιπροσώπους τους υπεράνω του κόμματος. Σαν αν μην είχε το δικαίωμα το κόμμα να ασκεί την δικτατορία του ακόμη και αν αυτή η δικτατορία συγκυριακά συγκρουόταν με τις κυμαινόμενες διαθέσεις της εργατικής δημοκρατίας. .»
Τουτέστιν, το κόμμα έχει πάντοτε δίκιο ό, τι και αν θέλει η εκάστοτε (ασήμαντη) πλειοψηφία των εργατών.
Και επίσης:
«Το κόμμα υποχρεούται να ασκεί την δικτατορία…ανεξάρτητα από τις προσωρινές ταλαντεύσεις ( “ vacillations”) ακόμη και της εργατκής τάξης. …η δικτατορία δεν βασίζεται σε κάθε δεδομένη στιγμή στην τυπική αρχή της εργατικής δημοκρατίας. .».
Και πάλι, η βούληση των εργατών, όταν συγκρούεται με το κόμμα, είναι ασήμαντη ή και επικίνδυνη43.
Τόσο ο Σλιάπνικοφ όσο και η Κολλοντάι και άλλοι στήριξαν τις απόψεις της ΕΑ κατά αυτής της επίθεσης.
Όμως, ο Ζηνόβιεφ είχε ήδη οδηγήσει την ΕΑ σε πολιτική έκθεση. Επιιβάλλοντας στην διαδικασία εκλογής συνέδρων την εκλογή βάσει της λίστας άποψης/πλατφόρμας, κατάφερε να καταγράψει μόνο την ΕΑ ως καθαρή αντιπολιτευτική λίστα (καθώς οι ομάδες του Λένιν και του Τρότσκυ αλληλοϋποστηρίζονταν). Έτσι, μόνο η ΕΑ παρουσιάσθηκε στο Συνέδριο ως αντιηγετική οργανωμένη τάση ή φράξια ( Shapiro, σελ. 318 κ. α.).
Η οριστική ήττα της ΕΑ εκφράζεται μέσα από την λήψη με ψηφοφορία δύο διαφορετικών πολιτικών αποφάσεων.
Η απόφαση για « την ενότητα του κόμματος» (“On Party Unity”). Με την απόφαση αυτήν καταγγέλονταν όλες οι ομάδες με «οργανωμένες πλατφόρμες» ( στην πραγματικότητα, μόνο η ΕΑ και οι σύμμαχοί της) και καλούνταν τα μέλη τους να τις διαλύσουν άμεσα ( “immediate dissolution”) επί ποινή διαγραφής τους από το κόμμα αν επέμεναν στην διατήρηση των ομάδων.
Η απόφαση για την κατάργηση των τάσεων, ουσιαστικά, στους Μπολσεβίκους σήμαινε την επιστροφή στην πρώτη, πολύ συγκεντρωτική, φάση των Μπολσεβίκων, και ενώ για πολλά χρόνια είχε προηγηθεί η λειτουργία των τάσεων, και ένα καθεστώς ελεύθερου σχετικά πολιτικού διαλόγου, παρά την ενότητα στην δράση. Ο Ράντεκ επεσήμανε ότι για πρώτη φορά το κόμμα είχε θέσει μια δαμόκλειο σπάθη πάνω από το κεφάλι του, καθώς είχε εγκαινιασθεί μια περίοδος όπου κάθε συλλογική διαφωνία κατανοούνταν ως αφετηρία διάσπασης και αντιμετωπιζόταν πειθαρχικά ( Daniels, σελ. 146 και επ. , Shapiro σελ. 317).
Η απόφαση ελήφθη με την ειδική πλειοψηφία των 2/3 των συνέδρων.
Η δεύτερη απόφαση αποτελούσε μια ειδική καταγγελία και αποκήρυξη από το Συνέδριο της ΕΑ ως «συνδικαλιστικής και αναρχικής παρέκκλισης» ( “On the Syndicalist and Anarchist Deviation in our Party”). Η γραμμή της ΕΑ αποδιδόταν σε μια ιδεολογία ή κοσμοθεωρία αναρχική ή αναρχοσυνδικαλιστική, αφού τα συνδικάτα ή άλλες μαζικές οργανώσεις της εργατικής τάξης φαίνονταν να προτάσσονται από την ΕΑ ως υπέρτερες πολιτικά από το κομμουνιστικό κόμμα.
Σύμφωνα με την απόφαση:
« Η παρέκκλιση προκλήθηκε μερικώς από την ένταξη στις γραμμές του κόμματος στοιχείων που δεν έχουν ακόμη υιοθετήσει την κομμουνιστική κοσμοθεωρία. Κατά το πλείστον, η παρέκκλιση προκλήθηκε από την επιρροή στο προλεταριάτο και στο ρωσικό κομμουνιστικό κόμμα του μικροαστικού στοιχείου, το οποίο είναι εξαιρετικά ισχυρό στην χώρα μας, και αναμφισβήτητα προκαλεί ταλαντεύσεις προς την πλευρά του αναρχισμού, ιδίως μάλιστα σε στιγμές όπου η κατάσταση των μαζών έχει μετατοπιστεί σε αρνητική κατεύθυνση (“has badly deteriorated”). . » (Daniels οπ. π. σελ. 146, απόδοση στα ελληνικά δική μας). -Resolution of the Tenth Party Congress-στα ρωσικά- σελ. 530.
Επίσης:
« Ο μαρξισμός διδάσκει. . και αυτό επιβεβαιώνεται από όλη την εμπειρία της επανάστασής μας – ότι μόνο το πολιτικό κόμμα της εργατικής τάξης, δηλαδή το Κομμουνιστικό Κόμμα, είναι σε θέση να ενοποιήσει, εκπαιδεύσει και οργανώσει μια τέτοιου τύπου πρωτοπορία του προλεταριάτου και όλων των εργαζόμενων τάξεων, που να μπορεί να καταπολεμήσει την αναπόφευκτη μικροαστική ταλάντευση των μαζών, να καταπολεμήσει την παράδοση και τις αναπόφευκτες υποτροπές της συνδικαλιστικής στενότητας σκέψης ή τις συνδικαλιστικές προκαταλήψεις μέσα στο προλεταριάτο, καθώς και να καθοδηγήσει όλες τις πλευρές του προλεταριακού κινήματος και συνεπώς όλων των εργαζόμενων μαζών. Χωρίς το κόμμα, η δικτατορία του προλεταριάτου είναι άνευ νοήματος».
Resolution of the Tenth Party Congress-στα ρωσικά- σελ. 531.
Λόγω της απαγόρευσης των τάσεων, η ΕΑ προσπαθεί να αποσύρει τους υποψηφίους της από την εκλογή της νέας ΚΕ.
Όμως, η ΚΕ αρνείται την απόσυρση και τελικά οι Σλιάπνκιοφ και Kutuzov εκλέγονται τακτικά μέλη και ο Kiselev αναπληρωματικό μέλος της ΚΕ.
Μόνο η ΕΑ αντιτίθεται στο συνέδριο στην απόφαση κατάργησης των τάσεων, ενώ ακόμη και οι οπαδοί των Δημοκρατικών Συγκεντρωτιστών υπερψηφίζουν την απόφαση.
11.Όψεις καταστολής κατά της ΕΑ μετά το 10ο Συνέδριο
Μετά το Δέκατο Συνέδριο, πολλές κατακτήσεις των σοβιετικών συνδικάτων μέσα από τους αγώνες τους ακυρώνονται, αλλά και τα απλά μέλη της ΕΑ αντιμετωπίζουν σταδιακά διαγραφές από το κόμμα και διώξεις.
Στο Συνέδριο των εργατών μεταφοράς και σιδηροδρομικών που ακολουθεί ξανασυνιστάται η Τσεκτράν, η οποία είχε διαλυθεί. Επίσης, το πολιτικό τμήμα του Υπουργείου Μεταφοράς ( Glavitput) συγκροτείται και αυτό και πάλι44.
Στην συνέχεια, αντικαθίσταται η ηγεσία της Ένωσης των Μεταλλεργατών στο επόμενο συνέδριό της με απόφαση της ΚΕ τον Μάιο 1921.
Ακολουθεί το Πανρωσικό Συνέδριο των Συνδικάτων στις 17-25 Μαίου 1921, όπου με εισήγηση του Ριαζάνοφ και με πλειοψηφία 1500- 30 αποφασίζεται ότι η τοποθέτηση συνδικαλιστών σε υπεύθυνες θέσεις αλλά και η εκλογή τους θα ελέγχεται απολύτως από την ΚΕ του κόμματος. Στις 30-7-1921 αποφασίζεται από την Γραμματεία του κόμματος με εισήγηση των Μολότοφ και Αντρέεφ ότι οι κομμουνιστικές φράξιες στα συνδικάτα θα υπακούουν σε όλα τα ζητήματα ανεπιφύλακτα στην ΚΕ και θα δρουν σύμφωνα με αυτήν.
Σε γενικές γραμμές, ακολουθούν πολλές διαγραφές και αποχωρήσεις από το κόμμα μελών της ΕΑ και της ευρύτερης Άκρας Αριστεράς. Δεδομένου ότι τα κομματικά μέλη δεν μπορούν να διωχθούν ποινικά ή διοικητικά χωρίς την άδεια της ΚΕ από τις αρχές, η απομάκρυνσή τους από τις γραμμές του κόμματος ανοίγει το πεδίο ποινικών διώξεων, φυλακίσεων και εξοριών. Όμως, σε αυτήν την περίοδο, δεν έχουμε θανατικές ποινές και εκτελέσεις σε πρώην μέλη του κόμματος, καθώς ισχύει ακόμη η αρχή του Λένιν «Μπολσεβίκος δεν σκοτώνει Μπολσεβίκο» ( ως το 1929 περίπου).
Από το 1920 ως τις αρχές του 1924 απομακρύνονται – παραιτήσεις συν διαγραφές- περί τα 250.000 άτομα ( από 700.000 μέλη σε 450.000 μέλη)45. Το γεγονός ότι τα μέλη ή πρώην μέλη της ΕΑ τοποθετούνται εχθρικά και προς την οικονομική φιλελευθεροποίηση της ΝΕΠ και υιοθετούν αντι-αγροτική στάση επιβαρύνει την θέση τους. Όποιοι συνεχίζουν παράνομες μυστικές συγκεντρώσεις και φραξιονιστική δραστηριότητα, διαγράφονται από το κόμμα για παραβίαση της απόφασης του Συνεδρίου. Ορισμένοι από αυτούς διώκονται και ποινικά ή διοικητικά μετά την διαγραφή τους.
Αρχίζουν μορφές καταπίεσης ακόμη και κατά ανώτερων κομματικών στελεχών. Τον Αύγουστο του 1921, ο ίδιος ο Σλιάπνικοφ ασκεί δημόσια κριτική στο προεδρείο του Ανώτατου Οικονομικού Συμβουλίου ( Βέσενκα) για κάποιες αποφάσεις του. Ο Λένιν ζητά την καθαίρεσή του από την ΚΕ, αλλά χρειάζεται ειδική πλειοψηφία των 2/3 της ΚΕ, η οποία δεν υφίσταται.
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της δίωξης του αξιόλογου κομματικού στελέχους Γκαβρίλ Μιάσνικοφ ( Miasnikov), ο οποίος προέρχεται από την ευρύτερη Άκρα Αριστερά του κόμματος, διαφωνώντας με την ΕΑ στο αγροτικό ζήτημα ( υπέρ του κοινωνικού ρόλου των αγροτών). Στην συνέχεια, θα συγκροτήσει μια άλλη παράνομη οργάνωση, την Ομάδα Εργατών ( “Workers Group”), η οποία εν μέρει συνεργάζεται με παράνομες δράσεις των μελών της ΕΑ. Ο Μιάσνικοφ προτείνει την συγκρότηση ελεύθερων εργατικών και αγροτικών συνδικάτων, μη ελεγχόμενων από το κόμμα, και επίσης, πολυκομματικές εκλογές για τα σοβιέτ με συμμετοχή και άλλων κομμάτων πέραν των Μπολσεβίκων. Διατηρεί μια συστηματική αλληλογραφία με τον Λένιν, ο οποίος επιχειρεί να τον ωθήσει να αλλάξει άποψη, λέγοντάς του ότι η ελευθερία λόγου θα ευνοούσε την αντίδραση. Ο Μιάσνικοφ δεν πείθεται. Στις 20/2/1922, διαγράφεται από το κόμμα με απόφαση του Orgburo της ΚΕ. Αργότερα, θα αντιμετωπίσει πολλές διώξεις, εξορίες και φυλακίσεις και θα δραπετεύσει στο εξωτερικό. Αργότερα, το 1945, θα προσκληθεί από σοβιετικούς διπλωμάτες στο Παρίσι στην ΕΣΣΔ, θα δεχθεί να πάει και εκεί θα εκτελεστεί (! ! !).
Σταδιακά, ο Μιάσνικοφ ( ήδη από το 1923) επικρίνει το σοβιετικό καθεστώς ως μια μορφή κρατικού καπιταλισμού.
Επίσης, διαγράφονται πολλά μέλη του κόμματος που επιχειρούν να οργανώσουν «κλαμπ συζητήσεων» σε πόλεις της Σοβιετικής Ρωσίας ως υποκαταστάτων των κομματικών τάσεων. Επίσης, ενισχύεται σταθερά η μέθοδος της από τα πάνω τοποθέτησης κομματικών στελεχών σε υπεύθυνες θέσεις ( διορισμός) αντί της εκλογής τους.
Σε όλες αυτές τις κατασταλτικές διαδικασίες, ο ρόλος της Κεντρικής Επιτροπής Ελέγχου και του Orgburo της ΚΕ είναι κεντρικός. Σε ορισμένες περιπτώσεις όπως στην Samara ανατρέπεται η διαδικασία κομματικών εκλογών ή απομακρύνεται η εκλεγμένη ηγεσία της οργάνωσης, ενώ σε άλλες περιπτώσεις στελέχη επανατοποθετούνται σε άλλες περιοχές ως ιδιότυπους τόπους εξορίας.
Τα στελέχη της ΕΑ παραπονούνται για δυσμενή και αντικαταστατική αντιμετώπιση στην ΚΕ του κόμματος, που βρίσκει το διάβημά τους και τις επικρίσεις τους ως μη βάσιμα ( Shapiro οπ. π. σελ. 330).
Η Κεντρική Επιτροπή που εκλέγεται από το 10ο Συνέδριο είναι πιο αποφασισμένη να συντρίψει την όποια αντίσταση της ΕΑ. Οι βασικοί ηγεμόνες στα πλαίσιά της είναι ο Λένιν, ο Ζηνόβιεφ και ο Στάλιν. Ο τελευταίος, μην έχοντας εκτεθεί ιδιαίτερα στην υπόθεση των συνδικάτων, εμφανίζεται ως πιο μετριοπαθής έναντι όλων. Αλλά και πιστός συνεργάτης του Λένιν σε αντίθεση με τον Τρότσκυ. Ο Τρότσκυ, αν και μέσα στο κυρίαρχο μπλοκ του Συνεδρίου ακόμη, λόγω της ξεχωριστής πλατφόρμας του αλλά και του ακραίου αντισυνδικαλισμού του υποβαθμίζεται μέσα στην ηγεσία του κόμματος.
Επίσης, η νέα Γραμματεία του κόμματος από τους Μολότοφ, Μιχαήλοφ, Γιαροσλάβσκι, είναι ένα όργανο πολύ φιλικό προς τον Στάλιν. Ενώ η προηγούμενη από τους Κρεστίνσκυ, Πρεομπραζένσκυ, Σερεμπριάκοφ ήταν σαφώς κοντά στον Τρότσκυ. Είσης, ο Στάλι παραμένει σταθερά στο καίριο όργανο Orgburo της ΚΕ, που ασχολείται με τοποθετήσεις στελεχών, πειθαρχικά μέτρα κλπ. Η πορεία του Στάλιν προς την ανώτατη ηγεσία του κόμματος ξεκινά με το Δέκατο Συνέδριο.
Ακολουθεί το σημαντικό περιστατικό της προσφυγής της ΕΑ στην Κομμουνιστική Διεθνή. Θεωρώντας ότι τα περιθώρια διαπάλης μέσα στους Μπολσεβίκους έχουν σμικρυνθεί, ο Σλιάπνικοφ, η Κολλοντάι, ο Μεντβέντεφ και άλλοι ηγέτες της ΕΑ ( οι λεγόμενοι «22») αποφασίζουν να προσφύγουν στην Εκτελεστική Επιτροπή της Κομμουνιστικής Διεθνούς ως το ύστατο δικαστήριο του κομμουνιστικού κινήματος διεθνώς46. Μεταφέρουν την δυσαρέσκειά τους για την κατάσταση του ρωσικού κόμματος, αναδεικνύοντας την έλλειψη ελευθερίας του λόγου την καταπίεση των μειοψηφιών αλλά και την άμβλυνση του εργατικού χαρακτήρα των Μπολσεβίκων: τόσο η δίωξη της πιο προλεταριακής τάσης του κόμματος όσο και η πολιτική της ΝΕΠ, η οποία ευνοεί τους «κουλάκους» και τους καιροσκόπους, τα καπιταλιστικά στοιχεία στην χώρα δηλαδή, οδηγούν στην παρείσφρυση ξένων ταξικών στοιχείων στο κόμμα, που σχετίζονται με την τάση του προς τον γραφειοκρατισμό του.
Η απεύθυνση των 22 στην ΚΔ συνδέεται και με την συσχέτιση της ΕΑ με «ακροαριστερές» τάσεις μέσα στην ΚΔ και στην κάπως φραξιονιστική επαφή μαζί τους. Ειδικότερα με το «ακροαριστερό» τμήμα του ΚΚ Ολλανδίας ( Α. Πάννεκοκ, Χ. Γκόρτερ), που έχει ήδη συγκρουστεί με τον Λένιν το 1920 για το ζήτημα της συμμετοχής των ΚΚ στα κοινοβούλια, αλλά κα με την «αριστερή» διάσπαση του ΚΚ Γερμανίας, το Κομμουνιστικό Εργατικό Κόμμα Γερμανίας ( K. A. P. D.). Ο Σλιάπνικοφ αλλά και ο Λουτοβίνοφ συναντιούνται στο Βερολίνο το 1920-1921 με τους Γερμανούς «ακροαριστερούς» και διατηρούν συστηματική επαφή.
Σε δύο διακριτές παρεμβάσεις τους, οι ηγέτες της ΕΑ τοποθετούν την «κρίση των Μπολσβίκων» σε πολιτικές διαδικασίες της Διεθνούς. Στην πρώτη περίπτωση, η Κολλοντάι μιλάει στο Γ’ Συνέδριο της ΚΔ τον Ιούλιο του 1921 και αναδεικνύει-ήπια σχετικά- την κρίση εμπιστοσύνης των μαζών στο ρωσικό κόμμα και την υποχώρηση της πρωτοβουλίας εκ μέρους της εργατικής τάξης στην Ρωσία. ΟΙ Τρότσκυ και Μπουχάριν διαψεύδουν στις ομιλίες τους την εικόνα που παρουσιάζει η Κολλοντάι.
Η δεύτερη παρέμβαση ήταν αρκετά σοβαρότερη. 22 στελέχη των Μπολσεβίκων υπογράφουν κοινή επιστολή για τα προβλήματα στο ρωσικό κόμμα κι την απευθύνουν επίσημα στην Εκτελεστική Επιτροπή της ΚΔ ( Φεβρουάριος 1922). Ανάμεσα στους 22 και ο Μιάσνικοφ αλλά και τα ηγετκά στελέχη της ΕΑ, η Κολλοντάι, ο Σλιάπνικοφ, ο Κουζνετσόφ, ο Μεντβέντεφ, ο Τσελίσεφ κ. α. Στην επιστολή αναφέρουν ότι η προλεταριακή δημοκρατία έχει υποχωρήσει σοβαρά στο κόμμα αλλά και στην Σοβιετική Ρωσία γενικότερα. Ότι τα συνδικάτα καταπιέζονται, η τξική πρωτοβουλία έχει χαθεί, και το κόμμα κάνει ανοίγματα σε αντιπρολεταριακά ταξικά στοιχεία κι κοινωνικά στρώματα. Ζητούν δε να παρέμβει πολιτικά η ΚΔ στο ρωσικό κόμμα.
Το ζήτημα προκαλεί μεγάλο πολιτικό σκάνδαλο, καθώς το κόμμα των Μπολσεβίκων αποτελεί «τα άγια των αγίων» μέσα στην ΚΔ. Η ιδέα ότι η ΚΔ θα διόρθωνε την πορεία του ρωσικού κόμματος αποτελεί καθαρή ιεροσυλία και επίθεση στο απώτατο ταμπού του τότε κομμουνιστικού κινήματος. Η ΕΕΚΔ συγκροτεί μια Επιτροπή για να εξετάσει τις καταγγελίες όπου μετέχουν υπό την προεδρία του Βούλγαρου Κολάροφ η Κλάρα Τσέτκιν από το ΚΚ Γερμανίας, ο Cachin από το γαλλικό κόμμα, ο Kreibich και ο Mac Maus. H Επιτροπή ακούει τις αιτιάσεις του Σλιάπνικοφ για την καταστολή της Αντιπολίτευσης και την άμβλυνση του εργατικού χαρακτήρα των Μπολσεβίκων. Η Επιτροπή απορρίπτει, όπως αναμενόταν, πλήρως την αίτηση των 22. Όχι μόνο αυτό, αλλά θεωρεί ότι η κίνηση των 22 εξυπηρετεί το παιχνίδι των Σοσιαλεπαναστατών και άλλων αντεπαναστατικών στοιχείων. Η Επιτροπή εισηγείται στην ΕΕΚΔ. Η απορριπτική και καταδικαστική απόφαση της ΕΕΚΔ είναι ομόφωνη εκτός από τέσσερις αποχές.
Στην συνέχεια, η ηγετική ομάδα του κόμματος παρεμβαίνει στο έκτακτο Συνέδριο της Ένωσης των Μεταλλεργατών το οποίο, επίσης, καταδικάζει την επιστολή των 22.
Η συνέχεια ως προς την επιστολή των 22 παίζεται στο 11ο Συνέδριο των Μπολσεβίκων στα τέλη Μαρτίου του 1922. Το ζήτημα εντάσσεται ως «πρόκληση σε βάρος του κόμματος» στην ημερήσια ιδιάταξη του Συνεδρίου. Ας θυμίσουμε εδώ ότι ο Λένιν λόγω των προβλημάτων υγείας του δεν μετέχει συστηματικά στις εργασίες του Συνεδρίου αυτού κι το ΠΓ χειρίζεται με δυσκολία τα ζητήματα που έχουν ανακύψει. Συγκροτείται μια επιτροπή από τους Στάλιν, Τζερτζίνσκυ, Σόλτς και Ζηνόβιεφ για να ετοιμάσει σχέδιο απόφασης για το ζήτημα αυτό. Η Επιτροή προτείνει την βέβαιη διαγραφή των Κουζνετσόφ και Μίτιν, που είχαν εμπλακεί σε αλληλογραφία με την ΚΔ για το ζήτημα αυτό, και την προσωρινή διαγραφή των Κολλοντάι, Σλιάπνικοφ και Μεντβέντεφ με δικαίωμα επανεξέτασης σε έναν χρόνο. Όμως, το σώμα αρνείται την διαγραφή των τελευταίων τριών. Παρ’ όλα αυτά, καταδικάζει με οξύτητα την επιστολή των 22 και γενικότερα την ΕΑ. Η καταδίκη της ΕΑ δεν εστιάζεται στην επιστολή των 22 ως περιεχόμενο αλλά στην παραβίαση από την ΕΑ της απόφασης διάλυσης των τάσεων του 10ου Συνεδρίου, αφού η ΕΑ φέρεται με τρόπο που δείχνει ότι στην πραγματικότητα δεν έχει πάψει να λειτουργεί σαν οργανωμένη ομάδα και διατηρεί παράνομες συλλογικές λειτουργίες.
Το 11ο Συνέδριο ενισχύει σημαντικά τις κατασταλτικές εσωτερικές λειτουργίες του κόμματος. Η εκλογή νέας Γραμματείας της ΚΕ από τυς Στάλιν, Μολότοφ και Κουιμπίσεφ σε συνδυασμό με την ομόφωνη τοποθέτηση του Στάλιν τον Απρίλιο 1922 στην νέα για το κόμμα θέση του Γενικού Γραμματέα ( ο Λένιν δεν είχε ποτέ αυτόν τον τίτλο) συμπυκνώνουν μια πολύ ισχυρή θέση του Στάλιν και των φίλων του στην ηγεσία του κόμματος. Παρά το ότι το αξίωμα αυτό θεωρείται αρχικά ως καθαρά διοικητικό/γραφειοκρατικό, χωρίς πολιτική αξία, είναι φανερό ότι οδηγεί στον απόλυτο έλεγχο του κομματικού μηχανισμού (απαράτ) από τον Στάλιν. Σε συνδυασμό με την ισχυρή θέση του Στάλιν στο Πολιτικό Γραφείο και στο Orgburo της ΚΕ, ο Στάλιν και οι φίλοι του αποκτούν προνομιακή θέση στην τοποθέτηση στελεχών σε εθνική κλίμακα, η οποία όλο και συχνότερα γίνεται πια με διορισμό από τα πάνω και όχι με εκλογή από τα κάτω.
Αυτό που δεν έχει τονιστεί αρκετά και που εξηγεί γιατί και ο Τρότσκυ-που ακόμη δεν έχει συγκρουστεί με τον Στάλιν- ψηφίζει την τοποθέτηση του Στάλιν ως ΓΓ του κόμματος, είναι το γεγονός ότι η θέση του ΓΓ είναι κρίσιμη για το ξεκαθάρισμα του κομματικού μηχανισμού από τους ως τότε αντιπολιτευόμενους, που είναι κυρίως η Εργατική Αντιπολίτευση και οι «ακροαριστεροί» της σύμμαχοι. Όπως σωστά επισημαίνει ο Shapiro ( Οπ. π. σελ.339 ) « Η πραγματική πολιτική της ΚΕ -που εκλέγεται από το 11ο συνέδριο- είχε ως κύριο περιεχόμενο τις αποφάσεις του Συνεδρίου κατά της Εργατικής Αντιπολίτευσης. Για αυτόν τον σκοπό, ένας αποτελεσματικός μηχανισμός στο κέντρο του κόμματος ήταν απαραίτητος. Ο μηχανισμός που αναπτύχθηκε από τον Στάλιν μετά το 1922 αποτελούσε την τελειοποίηση του μηχανισμού που ο Μολότοφ είχε δοκιμάσει και αποτύχει να συγκροτήσει μετά το Δέκατο Συνέδριο το 1921. Αυτό αποτελούσε μια ουσιώδη συνέπεια της πολιτικής του Λένιν να εξαλείψει την κριτική από το κόμμα και να το διοικεί με διατάγματα. Δεν υπάρχει τίποτε που να δείχνει ότι η εξάλειψη της ΕΑ με αποφάσεις του 1ου συνεδρίου αντέβαινε στην τότε άποψη του Λένιν, παρά το ότι οι αποφάσεις αυτές λήφθηκαν κατά την απουσία του. Άλλωστε, ήταν ο ίδιος ο Λένιν που είχε προτείνει, προηγουμένως, την καθαίρεση του Σλιάπνικοφ από την ΚΕ, λόγω κάποιων λίγων έντονων επικρίσεών του κατά της γραφειοκρατίας».
Επιπλέον, το ότι ο Στάλιν, μεταξύ άλλων, επελέγη και για να ξεκαθαρίσει το κόμμα και την στελέχωσή του από την Εργατική Αντιπολίτευση προκύπτει άμεσα από την αναδρομική τοποθέτηση του Μολότοφ δεκαετίες αργότερα, όταν παρέσχε αυτοβιογραφικές συνεντεύξεις στον σοβιετικό δημοσιογράφο Φέλιξ Τσούεφ ( Felix Chuev) κατά τις δεκαετίες του 1970 και 1980. Ο Τσούεφ αναφέρει47 ότι κατά τον Μολότοφ η δημιουργία του δεκαμελούς μηχανισμού γύρω από τον Στάλιν προτάθηκε από τον Λένιν σε μυστική συνάντηση: ο σκοπός του μηχανισμού αυτού ήταν «ο αποκλεισμός των Αντιπολιτευόμενων» ( “the exclusion of oppositionists”) την ηγεσία αλλά και τον μηχανισμό του κόμματος. Δεδομένου ότι ακόμη ο Τρότσκυ και η ομάδα του, παρά την τακτική διαφωνία του με την «ομάδα των Δέκα» του Λένιν, δεν θεωρείται ακόμη αντιπολιτευόμενος, η έννοια του «αντιπολιτευόμενου» αναφέρεται κυρίως στην Εργατική Αντιπολίτευση, την Ομάδα Εργατών, τους Δημοκρατικούς Συγκεντρωτιστές και άλλες παρόμοιες «ακροαριστερές» ομαδοποιήσεις.
Στις σελίδες 104-105 του ίδιου βιβλίου, ο Μολότοφ εξιστορεί πώς προ του 11ου Συνεδρίου ο ίδιος ο Λένιν οργάνωσε μια φραξιονιστική συγκέντρωση στελεχών της «Ομάδας των Δέκα» για να προωθήσει την άνοδο του μηχανισμού Στάλιν στην ηγεσία. Δυστυχώς, δεν υπάρχει διασταύρωση αυτής της ανάμνησης από άλλες πηγές.
Μπορεί, πάντως, να υποστηριχθεί ότι η μη αντίρρηση του Τρότσκυ και των φιλικών σε αυτόν στελεχών στην τοποθέτηση του Στάλιν ως ΓΓ οφείλεται, μεταξύ άλλων, και στο γεγονός ότι ο Τρότσκυ στις αρχές του 1922 δεν αποτελεί ακόμη εσωκομματική αντιπολίτευση, ενώ στο κόμμα, μετά την υπόθεση των 22, υπάρχει ευρύτατο κονσένσους, ξεκινώντας από τον Λένιν, ότι η ηγεσία πρέπει να ξεκαθαρίσει το κόμμα από τους ως τότε αντιπολιτευόμενους ( κυρίως την ΕΑ) που αποτελούν υπαρξιακή απειλή για την ενότητα και την ασφάλεια του κόμματος. Σε αυτό συμφωνούν τότε όλα τα ανώτατα στελέχη ο Στάλιν, ο Τρότσκυ, οι Ζηνόβιεφ και Κάμενεφ, ο Μπουχάριν κλπ. Οι λοιποί, πλην του Στάλιν, δεν είναι ακόμη σε θέση να εκτιμήσουν ή να προβλέψουν ότι αυτός ο μηχανισμός αργότερα θα στραφεί εναντίον των ίδιων, αφού ελεγχθεί τελείως από τον Στάλιν.
Ο Μπορίς Σουβαρίν αναφέρει ότι αργότερα, όταν θα έχει ενταθεί η σύγκρουση μεταξύ Στάλιν και Τρότσκυ το 1927, ο Στάλιν θα υπενθυμίσει σε κάποιαν διαδικασία για τον Τρότσκυ, όταν εκείνος διαμαρτύρεται για την κρατική καταστολή κατά της ομάδας του:
« …. Ισχυρίζονται ότι τέτοιες πρακτικές είναι άγνωστες στο Κόμμα. Αυτό δεν ισχύει. Τι συνέβη με την ομάδα του Μιάσνικοφ; Και η ομάδα της Εργατικής Αλήθειας, την ξεχάσατε; Δεν γνωρίζουν όλοι ότι τότε οι σ. Τρότσκυ, Ζηνόβιεφ και Κάμενεφ υποστήριξαν σαφώς τις συλλήψεις των μελών αυτών των ομάδων;» 48.
Στα επόμενα χρόνια, όταν οι διωκόμενοι τροτσκιστές αρχίσουν να φτάνουν στις φυλακές, εξορίες και στρατόπεδα για πολιτικούς κρατούμενους εντός της ΕΣΣΔ, θα συναντήσουν αρκετά μέλη των παλαιότερων Αντιπολιτεύσεων, της ΕΑ, της Ομάδας Εργατών, των Δημοκρατκών Συγκεντρωτιστών, οι οποίοι είχαν αρχίσει να συλλαμβάνονται και να διώκονται, προτού ο Τρότσκυ συγκρουστεί με τους Στάλιν και Ζηνόβιεφ, και ενώ όλοι στην κομματική ηγεσία συμφωνούσαν να διωχθούν οι παλαιότερες Αντιπολιτεύσεις49.
Από την άλλη πλευρά, ο Λένιν, στα τελευταία του, αρχίζει να κατανοεί βαθύτερα ότι η γραφειοκρατία δεν είναι κυρίως μια ορθολογική-βεμπεριανή τεχνολογία, πολύτιμη για την οικοδόμηση του σοσιαλισμού ( όπως την περιέγραφε το 1918 στο κείμενό του για τον κρατικό καπιταλισμό), αλλά η συγκρότηση ενός ξένου σώματος που πνίγει τα ζωντανά στοιχεία μιας κοινωνίας σε σοσιαλιστική μετάβαση. Όμως, θα είναι πολύ αργά πια για να συναντηθεί με τους προβληματισμούς της Εργατικής Αντιπολίτευσης.
Επίλογος- Η δύναμη και η αδυναμία της Εργατικής Αντιπολίτευσης
Η Εργατική Αντιπολίτευση είναι η τελευταία αντιπολιτευτική δύναμη στο κόμματων Μπολσεβίκων που ανοίγει ζητήματα σε μια ευρύτερη δημόσια σφαίρα από εκείνη του κόμματος και που απευθύνεται άμεσα και σε δυνάμεις μη κομματικές. Παρά το ότι αναγκαστικά ο κύριος χώρος όπου συζητούνται αυτά τα ζητήματα είναι οι διαδικασίες του κόμματος ακόμη και το 1921, η ΕΑ φέρνει μέσα στο κόμμα τα αιτήματα και την δυναμική των σοβιετικών συνδικάτων και προνομοποιεί ως κοινωνικό και πολιτικό παράγοντα έναν θεσμό όχι μόνο εξωτερικό αλλά και δυνάμει αυτόνομο από το κόμμα. Αυτό είναι και το «σοβαρό της αμάρτημα» με κομματικούς όρους. Ότι ζητά την διατήρηση ενός μεγάλου τμήματος της κοινωνίας σε σχετική ανεξαρτησία και σχετική έστω αυτονομία από τον έλεγχο του κόμματος των Μπολσεβίκων. Ότι διαμαρτύρεται για την γοργή γραφειοκρατικοποίηση του ενιαίου κρατικοκομματικού μηχανισμού.
Ακόμη παραπάνω, προτείνει ο θεσμός αυτός, σε καθεστώς σχετικής αυτονομίας από το κόμμα, να αναλάβει την διεύθυνση όλης της παραγωγής και της οικονομίας και σε τοπικό και σε κεντρικό επίπεδο. Ακόμη και αν δεν ξέρουμε πολύ αναλυτικά πώς θα λειτουργούσε αυτή η οργάνωση της οικονομίας, δεν μπορούμε παρά να παρατηρήσουμε ότι πρόκειται για την τελευταία πρότασή εργατικής αυτοδιεύθυνσης της σοβιετικής οικονομίας, αμφισβήτησης της μονοπρόσωπης εξουσίας των αστών ειδικών αλλά και ενός γραφειοκρατικού μηχανισμού διοίκησης που ελέγχεται απόλυτα από το κρατικοκομματικό πλέγμα. Η ΕΑ συμπληρώνει και ανακινεί την πρόταση εργατικής αυτοδιεύθυνση των «Αριστερών Κομμουνιστών» το 1918 και του κινήματος των εργοστασιακών επιτροπών στην Ρωσία το 1917-1919.
Αυτά τα ζητήματα δεν θα θιγούν από την τροτσκιστικη αντιπολίτευση του 1923 ούτε από την τροτσκιστοζηνοβιεφική του 1926-1927 ούτε από την μπουχαρινική του 1928-1930. Μπορεί να υποστηριχθεί ότι ο Τρότσκτυ ανέδειξε τέτοια ζητήματα, σε κάποιον βαθμό, υπό την έννοια του «εργατικού ελέγχου», μετά την εξόρισή του από την ΕΣΣΔ το 1929, , σε καμία όμως περίπτωση μέχρι τότε. Επίσης, οι αντιπολιτεύσεις αυτές κινούνται αποκλειστικά εντός της δημόσιας σφαίρας του κόμματος και μόνο.
Ακόμη, η ΕΑ είναι μια πολύ γνήσια στην σύνθεσή της προλεταριακή τάση, πιο πολύ από τις επόμενες και πολύ πιο γνωστές στο παρόν, όπως πχ ο τροτσκισμός. Είναι η εσωκομματική τάση των οργανωμένων προλεταρίων που δεν έχουν εμπλακεί ( είτε δεν μπόρεσαν είτε δεν θέλησαν) στον κρατικό μηχανισμό και δεν έχουν υποστεί την κρατικοποίηση της συνείδησής τους. Αυτό δεν αποκλείει, όμως, στα ανώτερα συνδικαλιστικά στελέχη της ΕΑ να υπήρχε το έμβρυο μιας άλλου τύπου συνδικαλιστικής γραφειοκρατίας. Αυτό δεν θα το μάθουμε ποτέ, αφού το μοντέλο της ΕΑ για την οργάνωση της οικονομίας δεν εφαρμόστηκε πρακτικά.
Επίσης, είναι η πρώτη τάση των Μπολσεβίκων που θα υποστεί μαζικές διαγραφές και διώξεις μετά την απαγόρευσή της στο 10ο Συνέδριο. Αλλά και το ίδιο το 10ο Συνέδριο είναι μια μεγάλη καμπή προς την γραφειοκρατικοποίηση και αυταρχοποίηση του κόμματος των Μπολσεβίκων, όπως δέχονται κορυφαίοι ιστορικοί.
Από την άλλη πλευρά, η ΕΑ έχει ως τάση και χαρακτηριστικές πολιτικές αδυναμίες.
Η αντίφαση του οράματός της με το κομματικό μονοπώλιο στην εξουσία. Ω οργανικό τμήμα του κόμματος, τα στελέχη της ΕΑ έχουν δώσει σκληρή μάχη, οξυμένη από τι συνθήκες του Εμφυλίου Πολέμου, για την επιβολή του μονοπωλίου του κόμματος στα σοβιέτ, στα συνδικάτα, στην κεντρική κρατική συγκρότηση, έχουν στηρίξει την αποπομπή από την νομιμότητα όχι μόνο των αντεπαναστατών αλλά και των άλλων «αριστερών» πολιτικών δυνάμεων, ως Μενσεβίκων, των Σοσιαλεπαναστατών και των Αναρχικών. Αυτό θέτει και το ερώτημα αν το μοντέλο τους για την διοίκηση της οικονομίας από τα συνδικκάτα θα άνοιγε και σε άλλες πολιτικές δυνάμεις μέσα στα συνδικάτα και σε μη κομματικούς εργάτες ή θα περιοριζόταν στους συνδικαλισμένους που ήταν κομματικά μέλη των Μπολσεβίκων και μόνο. Στην πρώτη περίπτωση, αυτό θα δημιουργούσε μια ένταση προς την αρχή του κομματικού μονοπωλίου, στην δεύτερη θα κατάληγε μερικώς να αυτοακυρώνεται, οικοδομώντας πιθανόν μια δεύτερη κομματική γραφειοκρατία.
Έχουμε ήδη θίξει το πρόβλημα της βαθύτερης (μη) εμπλοκής των στελεχών της ΕΑ όσον αφορά τον σχεδιασμό και διοίκηση της παραγωγής ως προς την κατανόηση της σχέσης τεχνικής και εξουσίας και με όλα τα προβλήματα που αφορούν την σχέση χειρωνακτικής και διανοητικής εργασίας, την σχέση διευθυνόντων και εκτελεστών.
Ο αντιαγροτισμός. Τέλος, ένα βασικό πρόβλημα της ΕΑ ήταν ο ιδιότυπος εργατισμός της. Θετικός μεν ως αφετηρία της αντίθεσης της προλεταριακότητας στην γραφειοκρατία και τα προνόμιά της. Αρνητικός όταν εκφράζεται-πολύ έντονα-ως εχθρότητα στους αγρότες και τα βιοτεχνικά στρώματα της πόλης. Η συνολική απόρριψη της ΝΕΠ, η λογική ότι το κόμμα πρέπει σχεδόν αποκλειστικά να συντίθεται από εργάτες δείχνουν ότι η ΕΑ απορρίπτει την αναγκαία εργατοαγροτική συμμαχία και κατανοεί όλη την αγροτική μάζα αδιακρίτως ως φιλοκαπιταλιστική και αντιδραστική. Αυτήν την γραμμή θα ακολουθήσει αργότερα και η τροτσκιστική Αντιπολίτευση, καθώς και η συμμαχία Τρότσκυ- Ζηνόβιεφ το 1926-1927, και βεβαίως αυτή θα είναι και η σταλινική γραμμή της κολλεκτιβοποίησης του 1928-1932-ο αντιαγροτισμός είναι μια βαθύτερη παράδοση στον σοβιετικό μαρξισμό, με την εξαίρεση του κινήματος των ναρόντνικων ή Σοσιαλεπαναστατών. Η αντιαγροτική γραμμή μια γραμμή που δεν μπορεί να γίνει ηγεμονική σε μια κοινωνία με πολύ μεγάλο αγροτικό πληθυσμό και που, ανεξαρτήτως καλών προθέσεων, οδηγεί σε έναν εμφύλιο πόλεμο κατά των αγροτών, και μάλιστα κυρίως κατά του μεσαίο αγρότη. Δεν είναι τυχαίο ότι η εξέγερση της Κρονστάνδης, σε αντίθεση προς την ΕΑ, ήταν φιλική στα αγροτικά αιτήματα. Από την άλλη πλευρά, η ΝΕΠ, παρά τα προβλήματά της, δημιουργούσε την ελπίδα μιας ειρηνικότερης και δημοκρατικότερης επίλυσης των αντιθέσεων μεταξύ τη πόλης και της υπαίθρου, βασισμένης και στην δημοκρατική και κοινοτική παράδοση του μιρ ( αγροτικής κοινότητας). στην ρωσική ύπαιθρο.
Η ΕΑ υπήρξε ένα μεγαλειώδες κίνημα των Ρώσων μαστόρων, ιδίως των μεταλλουργών, που θέλησε, σε κάποιον βαθμό, να συνεχίσει τις αμεσοδημοκρατικές παραδόσεις και πρακτικές του 1917-1918 καθώς και την λογική του «Κράτος και Επανάσταση» και συνετρίβη από ένα ήδη γραφειοκρατικοποιούμενο κόμμα και κράτος υπό τους Μπολσεβίκους, και μάλιστα προ του Στάλιν, επί Λένιν ακόμη. Από την άλλη πλευρά, ήταν έξω από την λογική της και τις δυνατότητές της το να ενισχύσει και αναπτύξει πολιτικά μια εναλλακτική ηγεμονική πρόταση έναντι της γεννώμενης γραφειοκρατίας των Μπολσεβίκων.
Υποσημειώσεις -αναφορές
- Δες πχ την θέση του ΚΚΕ μετά το 1991 για την σοσιαλιστική ταξική φύση της ΕΣΣΔ, που τίθεται μεν σε κίνδυνο μετά το 1956 λόγω της «ρεβιζιονιστικής» αποσταλινοποίησης εκ μέρους του Χρουστσόφ, αλλά δεν ανατρέπεται ριζικά ως το 1991, την «καπιταλιστική παλινόρθωση».
- Παρά το ότι ο Τρότσκυ στο «Μεταβατικό Πρόγραμμα» του 1938 αρχίζει κάπως να βλέπει την ύπαρξη και ενός δεύτερου κόμματος.
- Δες σε R. V. Daniels “ The Conscience of the Revolution- Communist Opposition in Soviet Russia”, Simon and Schuster 1969, σελ. 35 επ. (“Bolshevic Factions in 1917”), σελ. 70 επ. ( “Brest Litovsk and the Left”), σελ. 119 και επ. ( “The Trade Union Controversy”), σελ. 137 επ. (“The Crisis of 1921”). Βλ. επίσης, σε Ronald I. Kowalski “ The Bolshevic Party in Conflict: The Left Communist Opposition of 1918”, Palgrave Macmillan 1991.
- Nikolai (Valerian ) Osinsky “On the Construction of Socialism“, in Marxists Internet Archive, link: https: //www. marxists. org/archive/osinsky/1918/construction-socialism. htm
- Βλ. σε Daniels οπ. π. σελ. 110-118.
- Βλ. σε Leonard Shapiro “ The Origins of the Communist Autocracy- Political Opposition in the Soviet State First Phase 1917-1924”, Harvard University Press 1977, σελ. 111 επ. , 211 επ.
- Βλ. σε Daniels οπ. π. σελ. 137 επ. , Paul Avrich “Kronstadt 1921”, Princeton University Press 1991 ( α’ έκδοση 1970), σελ. 7 επ.
- Βλ. σε Αλεξάνδρα Κολλοντάι «Η Εργατική Αντιπολίτευση», Αθήνα 1975, εκδόσεις Βέργος, μετάφραση Πέτρου Λινάρδου.
- Βλέπε σχετικά την αναλυτική μελέτη μου από το 2019 με τίτλο «Ο άνθρωπος είναι ένα φυγόπονο ζώο- Οι θέσεις του Λέον Τρότσκυ το 1919-1921 για την καταναγκαστική εργασία και τον ρόλο των συνδικάτων -Παρουσίαση-Κριτική» στο εδώ σάιτ μου Controversy. gr – link: https: //controversy. gr/%CE%BF-%CE%AC%CE%BD%CE%B8%CF%81%CF%89%CF%80%CE%BF%CF%82-%CE%B5%CE%AF%CE%BD%CE%B1%CE%B9-%CE%AD%CE%BD%CE%B1-%CF%86%CF%85%CE%B3%CF%8C%CF%80%CE%BF%CE%BD%CE%BF-%CE%B6%CF%8E%CE%BF/, δημοσίευση 20-2-2019.
- Βλ. σε Ε. Χ. Καρρ «Ιστορία της Σοβιετικής Ένωσης», τόμος β’, 1978, εκδόσεις Υποδομή, σελ. 271-272, 274. Είναι η ελληνική έκδοση του έργου E. H. Carr “The Bolshevic Revolution -Volume 2 ”, The Macmillan Company, 1952, σελ. 269-279. Επίσης σε «Ο άνθρωπος είναι…» οπ. π. σελ. 13-14.
- Καρρ οπ. π. τ. 2, σελ. 229-230.
- Καρρ οπ. π. τ.2 σελ. 250-251.
- Καρρ οπ. π. τ. 2 σελ. 274.
- Ι. Deutscher “The prophet armed” οπ. π. σελ. 503.
- Terrorism and Communism οπ. π. Κεφάλαιο 8 σελ. 4. Απόδοση από τα αγγλικά δική μας.
- Βλ. σε Δ. Μπελαντή «Ο άνθρωπος είναι ένα φυγόπονο ζώο. .» οπ. π. , κεφάλαιο: «Ο πυρήνας της άποψης του Τρότσκυ για την καταναγκαστική και τη στρατιωτικοποιημένη εργασία: σοσιαλιστική ανάγκη ή προοίμιο ολοκληρωτισμού;». Επίσης, σε Δ. Μπελαντή
«Ο Τρότσκι ως υποστηρικτής της καταναγκαστικής εργασίας», στον τόμο «Ρωσική Επανάσταση -Κριτικές προσεγγίσεις σε μια διαρκή πρόκληση», Πρακτικά Συνεδρίου για την Ρωσική επανάσταση στη Νομική Σχολή 12-14 Απριλίου 2019, εκδόσεις των Συναδέλφων 2021, σελ. 370-376.
17.ΜώριςΜπρίντον ( Maurice Brinton) « Οι μπολσεβίκοι και ο εργατικός έλεγχος-Το κίνημα των εργοστασιακών επιτροπών του 1917-21» {1971}, Αθήνα 1977, Διεθνής Βιβλιοθήκη, σελ. 123-128.
18. R. V. Daniels οπ. π. σελ. 119-120.
19. Μπρίντον οπ. π. σελ. 145.
20. I. Deutscher “The Prophet Armed ” οπ. π. σελ. 494-495.
21. I. Deutscher οπ. π. σελ. 493.
22. Μπρίντον οπ. π. σελ. 152-160, Daniels οπ. π. σελ. 123-127.
23. Μπρίντον οπ. π. σελ. 155.
24. Daniels οπ. π. σελ. 114-115.
25. Resolution of the Ninth Congress on the Question of the Trade Unions and their Organization – Marxists Internet Archive.
26. Μπρίντον σελ. 165-166. Η δημιουργία της Τσεκτράν συντελείται στις αρχές Σεπτεμβρίου 1920. Βλ. και σε Deutscher οπ. π. σελ. 501-502
27. Δες σε Deutscher σελ. 502. Επίσης, σε Carr “The Bolshevic Revolution vol. 2 ” οπ. π. σελ. 220-223, Daniels οπ. π. σελ. 129-130.
28. Daniels οπ. π. σελ. 125, υποσημ. 30, παραπομπή στα Πρακτικά Ενάτου Συνεδρίου ( στα ρωσικά) σελ. 564.
29. Οπ. π. σελ. 126, υποσημ. 32, παραπομπή σε Πρακτικά Συνεδρίου σελ. 254-255.
30. Για την ζωή και την προσωπικότητα του Σλιάπνικοφ βλ. σε Barbara Allen ( 2015) “ Alexander Shlyapnikov 1885-1937: Life of an Old Bolshevic”, Brill 2015, Haymarket Books 2016.
31. Daniels οπ. π. σελ. 127.
32. Αυτό το δέχεται και ο Leonard Shapiro στο “ Τhe Origin of the Communist Autocracy. . ” οπ. π. σελ. 285-286.
33. Βλ. σε Μπρίντον οπ. π. σελ. 168-170, Daniels οπ. π. σελ. 130-131, Carr Vol. 2 σελ. 220-221, L. Shapiro "“Τhe origin. . ” οπ. π. σελ. 274 και επ.
34. Lenin “On the trade unions, the present situation and the mistakes of comrade Trotsky” in Collected Works 1965, Progress Publishers, Vol. 32 σελ. 19-42. Στην συνέχεια και “Once again on the trade unions”, και τα δύο κείμενα σε Marxists Internet Archive, Lenin Archive 1920.
35. Σε Shapiro οπ. π. σελ. 276. Απόδοση στα ελληνικά δική μας.
36. Μπρίντον οπ. π. σελ.172.
37. Κριτική του Ρομπέρ Λινάρ στο έργο Σαρλ Μπετελέμ- Ρομπέρ Λινάρ «Ιστορικότητα και επικαιρότητα του μαρξισμού», εκδόσεις Ρηξίπυλον, 1980, σελ. 56-57. Κατά τον Λινάρ ( η συζήτηση διεξάγεται το 1977-1978) η Κολλοντάι δεν αμφισβητεί την αντίληψη του Λένιν για το τι είναι η τεχνική, για την «εύτακτη» λειτουργία του εργοστασίου κλπ Ο ίδιος ο Λινάρ παρατηρεί ότι κάτι τέτοιο το 1920 θα ήταν λογικά αδύνατο.
38. Το κείμενο της Πλατφόρμας των Δέκα στα ελληνικά σε « Η Εργατική Αντιπολίτευση» 1975 οπ. π. σελ. 92-111. Στον ίδιο τόμο και η «Πλατφόρμα των Οκτώ» (Τρότσκυ-Μπουχάριν κλπ) σελ.112-131.
39. Daniels οπ. π. σελ. 138.
40. Σε μεγάλο βαθμό μέσα από τις λενινιστικές/σταλινικές πηγές, βλ. πχ K. Selavin «Η Εργατική Αντιπολίτευση», Μόσχα 1930 ( στα ρωσικά).
41. Daniels σελ. 138.
42. E. H. Carr Vol 2, σελ. 226, Shapiro οπ. π. σελ. 314-315.
43. Deutscher “The Prophet Armed” σελ. 508-509.
44. Shapiro οπ. π. σελ. 323.
45. Βλ. σε T. H Ridgby “Communist Party Membership 1917-1967”, Princeton 1968.
46. Shapiro οπ. π. σελ. 33-334 κ. α.
47. Felix Chuev “Molotov remembers. Inside Kremlin Politics”, σελ. 87, αγγλική έκδοση, Chicago 1993, εκδόσεις Ivan R. Dee, σελ. 87.
48. Boris Souvarine “Stalin- a critical survey of Bolshevism”, 1939, σελ. 459. Παραπέμπεται και σε Robert Conquest “ The Great Terror- A Reassessment”, 1990, Pimlico editions, σελ. 115 και υποσημ. 18.
49. Σχετικά σε Ante Ciliga “ The Russian Enigma”, 1939, Labour Books.
50. Βλ. και στο βιβλίο Τέοντορ Σάνιν «Για τον ύστερο Μαρξ, τον Κοινοτισμό και τις έκκεντρες οικονομίες», Επιλεγμένα κείμενα, Πρόλογος Γκουστάβο Εστέβα, Επιστημονική Επιμέλεια: Γιώργος Λιερός και Γιώργος Περτσάς, Αθήνα 2025, εκδόσεις Τόπος. Ο ιστορικός Τέοντορ Σάνιν ανέδειξε πολύ σημαντικά με το έργο του τις δυνατότητες που υπήρχαν στην Ρωσία βάσει της παράδοσης του μιρ για μια ριζικά άλλη εναλλακτική λύση για ην γεωργία έναντι της καταστροφικής κολλεκτιβοποίησης του 1928-932, η οποία πραγματοποιήθηκε από την ομάδα γύρω από τον Στάλιν.
Βασική βιβλιογραφία
Ελληνόγλωσση
1. Ε. Χ. Καρρ «Ιστορία της Σοβιετικής Ένωσης», τόμος β’, 1978, εκδόσεις Υποδομή, μετάφραση: Πάνος Γκαργκάνας-Φοίβος Αρβανίτης, Επιμέλεια: Ανδρέας Παππάς
2. Αλεξάνδρα Κολλοντάι «Η Εργατική Αντιπολίτευση», Αθήνα 1975, εκδόσεις Βέργος, μετάφραση Πέτρου Λινάρδου.
3. Δ. Μπελαντή «Ο άνθρωπος είναι ένα φυγόπονο ζώο. .» Οι θέσεις του Λέον Τρότσκυ το 1919-1921 για την καταναγκαστική εργασία και τον ρόλο των συνδικάτων -Παρουσίαση-Κριτική», ιδίως το κεφάλαιο: «Ο πυρήνας της άποψης του Τρότσκυ για την καταναγκαστική και τη στρατιωτικοποιημένη εργασία: σοσιαλιστική ανάγκη ή προοίμιο ολοκληρωτισμού;», Δημοσιευμένο το 2019 στον ενεργό ιστότοπο Controversy. gr
4. Σαρλ Μπετελέμ- Ρομπέρ Λινάρ «Ιστορικότητα και επικαιρότητα του μαρξισμού», εκδόσεις Ρηξίπυλον, 1980.
5. Σαρλ Μπετελέμ «Οι ταξικοί αγώνες στην ΕΣΣΔ, Περίοδος Α’ 1917-1923», Αθήνα 1975, εκδόσεις Ράππα, μετάφραση Κώστα Μαλεβού.
6. . Μώρις Μπρίντον ( Maurice Brinton) « Οι μπολσεβίκοι και ο εργατικός έλεγχος-Το κίνημα των εργοστασιακών επιτροπών του 1917-21» {1971}, Αθήνα 1977, Διεθνής Βιβλιοθήκη.
7. Ισαάκ Ντόυτσερ «Ο ένοπλος προφήτης-Τρότσκι 1879-1921», Αθήνα 2024, μετάφραση Νίκου Ταμβακλή.
Ξενόγλωσση
Barbara Allen “ Alexander Shlyapnikov 1885-1937: Life of an Old Bolshevic”, Brill 2015, Haymarket Books 2016
Paul Avrich “Kronstadt 1921”, Princeton University Press 1991 ( α’ έκδοση 1970),
Ε. Η. Carr “The Bolshevic Revolution”, Volume 2, New York 1952, The Macmillan Company.
Felix Chuev “Molotov remembers. Inside Kremlin Politics”, σελ. 87, αγγλική έκδοση, Chicago 1993, εκδόσεις Ivan R. Dee
R. V. Daniels “ The Conscience of Revolution- Communist Opposition in Soviet Russia”, Simon and Schuster 1969.
I. Deutscher ”The Prophet Armed-Trotsky 1879-1921”, Oxford University Press, 1954.
Ronald I. Kowalski “ The Bolshevic Party in Conflict: The Left Communist Opposition of 1918”, Palgrave Macmillan 1991.
V. I. Lenin “On the trade unions, the present situation and the mistakes of comrade Trotsky” in Collected Works 1965, Progress Publishers, Vol. 32. Και σε Marxists Internet Archive.
L. Shapiro “ The origin of Communist Autocracy-Opposition in the Soviet State. , First Phase 1917-1922”, Harvard University Press, 1977.
Leon Trotsky “ On the Role and Tasks of Trade Unions”, March 1921, Marxists Internet Archive.
Leon Trotsky “Terrorism and Communism – A Reply to Karl Kautsky”, 1920, Marxists Internet Archive, ιδίως το Κεφάλαιο 8 για την Οργάνωση της Παραγωγής

H μπροσούρα της Κολλοντάι «Η Εργατική Αντιπολίτευση», όπως εκδόθηκε από την πολιτική ομάδα Solidarity στην Βρετανία κατά την δεκαετία του 1960

Ο Τρότσκυ ως αρχηγός του Κόκκινου Στρατού↑



